معیارهای تفکیک حق الله و حق الناس در فقه جزایی اسلام
نویسندگان
1 استادیارگروه حقوق دانشگاه جامعه المصطفی العالمیه (ص)، قم، ایران.
2 استادیار گروه حقوق دانشکده هدی، قم، ایران.
doi
چکیده
تفکیک میان «حق الله» و «حق الناس» از مفاهیم کلیدی در نظام حقوقی و فقه جزایی اسلام است. مصادیق و اقسام بیشماری-عبادات و عقوبات- برای این دو حق در کتب فقهی ذکر شده است. با وجود پر ثمر بودن این دو حق و اختلاف داشتن در حکم و آثار و اشتراک داشتن، در برخی مصادیق مانند سرقت تا کنون بحث مستقلی با عنوان معیارهای حق الله و حق الناس به گونه عام و معیارهای حق الله و حق الناس بودن عقوبات به گونه خاص، در فقه امامیه مطرح نشده است. این موجب سردرگمی قاضی در حکم و اجرای کیفرهای حق اللهی و حق الناسی میشود. برای پر نمودن این خلا، نوشته ی حاضر در صدد است با اتخاذ روش توصیفی- تحلیلی و به کار گیری ابزار کتابخانهای و با توجه به گفتههای فقها در باب تمایز و تفاوت این دو حق، تعداد معیار که بتواند مصادیق این دو حق را تفکیک کند، تعیین مینماید. یافتهها نشان میدهد هرچند در فقه امامیه معیار جامع(به جنس و فصل) جهت تفکیک حق الله و حق الناس بیان نشده است؛ لکن معیارهایی تفاوت به آثار و احکام فراوان دیده میشود. جواز حکم غیابی در حق الناس و جایز نبودن آن در حق الله، سلطنت داشتن صاحب حق بر استیفا و عوف در حق الناس و منوط بودن استیفا و عفو به دستور خداوند در حق الله، قابل طرح بودن دعوای حق اللهی بدون بینه و اقرا و قابل طرح نبودن آن در حق الله و معتبر بودن بینه بر حکم، در حق الله و اعتبار نداشتن آن در حق الناس...، معیارهای حق الله و حق الناس بودن «حق» هستند که مورد بررسی قرار میگیرند.
