نقش و تأثیر توسعه شهری بر حفظ و گسترش فرهنگ و هویت محلی (مطالعه موردی: محله خانی آباد تهران)
نویسندگان
1 گروه شهرسازی، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه آزاد اسلامی تهران مرکز، تهران، ایران
2 گروه شهرسازی، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه آزاد اسلامی تهران مرکز، تهران، ایران
3 گروه برنامه ریزی اجتماعی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه علامه طباطبایی تهران، تهران، ایران
4 گروه شهرسازی، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه گیلان، رشت، ایران
doi
10.48308/sdge.2025.239262.1244چکیده
پیشینه و هدف: یکی از مهمترین چالشهای توسعه شهری، تأثیر آن بر هویت و فرهنگ محلی است. در بسیاری از موارد، گسترش شهرنشینی بدون در نظر گرفتن ویژگیهای فرهنگی و اجتماعی مناطق قدیمی صورت میگیرد که این امر میتواند منجر به کاهش احساس تعلق ساکنان، تضعیف هویت محلی و از بین رفتن ارزشهای تاریخی و فرهنگی شود. محله خانیآباد تهران که از پیشینه تاریخی و فرهنگی غنی برخوردار است، در سالهای اخیر دستخوش تحولات گستردهای شده است. بر این اساس، پژوهش حاضر با بررسی موردی محله خانیآباد تهران، به این پرسشها پاسخ میدهد که توسعه شهری تا چه میزان بر حفظ و گسترش فرهنگ و هویت محلی تأثیرگذار بوده است؟ و کدام عوامل توسعهای بیشترین تأثیر را بر تغییرات فرهنگی این محله داشتهاند؟روششناسی: پژوهش حاضر به لحاظ هدف، کاربردی بوده و روش تحقیق به دلیل ماهیت موضوع و مؤلفههای مورد بررسی و رویکرد حاکم بر این پژوهش از نظر نوع روش، پیمایشی و توصیفی - تحلیلی میباشد. شیوه گردآوری دادهها مطالب اسنادی - کتابخانهای (کتب، مقاله، پایاننامه و...) و برداشتهای میدانی (پرسشنامه) است. بدین معنی که با بررسی اسناد و مدارک و نوشتههای صاحبنظران مختلف سعی شده است تا نقش و تأثیر توسعه شهری بر حفظ و گسترش فرهنگ و هویت محلی در محله خانیآباد تهران مورد سنجش قرار گیرد. پس از مروری جامع بر ادبیات تحقیق، مهمترین شاخصهای تأثیر توسعه شهری بر حفظ و گسترش فرهنگ و هویت براساس منابع مختلف مطالعه شده، شناسایی گشت. جامعه آماری پژوهش، تمامی شهروندان ساکن در محله خانیآباد بودند که 100 نفر به عنوان حجم نمونه این پژوهش به صورت تصادفی انتخاب شدند. در ادامه به منظور مطمئن شدن روایی پرسشنامه و همچنین شاخصها و گویههای انتخاب شده، در اختیار ۷ نفر از اساتید و پژوهشگران شهرسازی و جغرافیای شهری قرار گرفت و پس از اعمال نظرات آنها، در نهایت پرسشنامه اصلاح و تأیید شد. همچنین تجزیهوتحلیل دادهها و پاسخگویی به سؤال اصلی پژوهش از روش مدل معادلات ساختاری در نرمافزار Smart pLS استفاده شده است. لازم به ذکر است که این نرمافزار منطبق بر مدل یابی حداقل مربعات جزئی میباشد.یافتهها و بحث: نتایج این تحقیق نشان میدهد که توسعه شهری در خانیآباد تأثیرات مثبتی بر تمامی ابعاد اجتماعی، اقتصادی، زیستمحیطی و کالبدی داشته است. با این حال، ابعاد اجتماعی و کالبدی با توجه به ضرایب مسیر و مقادیر آماره t بالاتر، نقش برجستهتری در این فرآیند ایفا کردهاند. این در حالی است که ابعاد اقتصادی و زیستمحیطی، هرچند تأثیر مثبت و معناداری دارند، نقش کمتری در حفظ هویت محله ایفا کردهاند. در نهایت، این نتایج بیانگر آن هستند که توجه بیشتر به ابعاد اجتماعی و کالبدی میتواند در فرآیند توسعه شهری بهویژه در محلههای با هویت تاریخی و فرهنگی اهمیت بیشتری داشته باشد. همچنین با توجه به یافتههای پژوهش، باید گفت که فرآیند توسعه شهری اگرچه بهبودهایی در کیفیت زندگی و ارتقای شاخصهای زیربنایی را به همراه داشته، اما بدون در نظر گرفتن مؤلفههای فرهنگی و اجتماعی، میتواند به فرسایش تدریجی هویت محلی و تضعیف سرمایه اجتماعی منجر شود. نتایج حاکی از آن است که مؤلفههای اجتماعی و کالبدی در مقایسه با سایر ابعاد، تأثیر عمیقتری بر حفظ یا تضعیف هویت محله داشتهاند.نتیجهگیری: نتایج نشان میدهند که توسعه شهری در محله خانیآباد تهران در سالهای اخیر، تحولات قابلتوجهی در ابعاد کالبدی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایجاد کرده است. از یکسو، این تحولات به بهبود زیرساختها، افزایش دسترسی به امکانات رفاهی و ارتقای کیفیت زندگی ساکنان منجر شده است و از سوی دیگر، تغییرات ناخواستهای در هویت محلی و روابط اجتماعی ساکنان به وجود آورده است.
