تحلیل فقهی ـ حقوقی قاعده درأ در تحدید قلمرو حدود با تمرکز بر مواد ۱۲۰ و ۲۱۸ قانون مجازات اسلامی
نویسندگان
1 دانشجوی دکتری رشته فقه و مبانی حقوق اسلامی، گروه الهیات، واحد همدان، دانشگاه آزاد اسلامی، همدان، ایران.
2 استادیار گروه الهیات، واحد همدان، دانشگاه آزاد اسلامی، همدان، ایران (نویسنده مسئول)
3 استادیار گروه جزا و جرم شناسی، واحد همدان، دانشگاه آزاد اسلامی، همدان، ایران
doi
چکیده
هدف این پژوهش، بررسی و تحلیل فقهی ـ حقوقی قاعده درأ در تحدید قلمرو حدود با تمرکز بر مواد ۱۲۰ و ۲۱۸ قانون مجازات اسلامی ۱۳۹۲ است که اهمیت آن به دلیل نقش کلیدی این قاعده بهعنوان یکی از قواعد بنیادین فقه اسلامی در حمایت از متهم و کاهش اجرای حدود و جایگاه ویژه آن در سیاست جنایی ایران میباشد. مسأله اصلی پژوهش این است که قاعده درأ چگونه در حقوق کیفری ایران، بهویژه در مواد ۱۲۰ و ۲۱۸، موجب تحدید قلمرو حدود میشود و چه چالشها و پیامدهایی در رویه قضایی و سیاست جنایی کشور به همراه دارد؛ پرسشهای فرعی نیز شامل بررسی مفهوم و مصادیق شبهه در اثبات حدود، تحلیل بار اثباتی ادعاهای متهم، و مقایسه این قاعده با اصول مشابه در نظامهای حقوقی دیگر، مانند تفسیر شک به نفع متهم است. روششناسی پژوهش مبتنی بر رویکرد فقهی ـ حقوقی و تحلیل تطبیقی است که در این راستا، منابع فقهی امامیه و اهل سنت، قوانین جزایی ایران از ۱۳۶۱ تا ۱۳۹۲، و رویه قضایی دادگاهها مورد بررسی و با اصول پذیرفتهشده در حقوق جزای عرفی مقایسه شده است. نتایج پژوهش نشان میدهد که قاعده درأ در قانون مجازات اسلامی ۱۳۹۲ با صراحت بیشتری وارد شده و مواد ۱۲۰ و ۲۱۸ تجلی عملی آن هستند؛ این قاعده موجب کاهش چشمگیر اجرای حدود و تقویت اصل احتیاط در دماء و فروج شده است و سیاست جنایی ایران با پذیرش گسترده شبهه و ادعاهای متهم، با اصول بینالمللی مانند اصل تفسیر شک به نفع متهم همراستا گردیده است. با وجود نقاط قوت، چالشهایی همچون ابهام در مفهوم شبهه، اختلاف رویه قضایی، و تعارض احتمالی با فلسفه بازدارندگی حدود وجود دارد که نیازمند اصلاحات تقنینی و قضایی است؛ بنابراین این پژوهش در نهایت بر ضرورت تعریف دقیق شبهه، ایجاد وحدت رویه قضایی و هماهنگی بیشتر با استانداردهای بینالمللی تأکید دارد.
