ارتباط پوشاندن صورت پیامبر (ص) در نگارگری ایرانی دوره صفوی با عقاید حروفیه
نویسندگان
1 دانشجوی دکتری مطالعات زنان، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
2 استادیار گروه علوم اجتماعی و مطالعات توسعه، دانشگاه الزهرا (س)، تهران، ایران
doi
10.22034/jrr.2022.314620.1947چکیده
دوره صفویه در تاریخ ایران دوره اسلامی از لحاظ تحولات سیاسیاجتماعی و مذهبی اهمیت خاصی دارد. این اهمیت با بررسی آثار هنری این دوره دوچندان میشود، بهخصوص در راستای اهمیت نگارههای مذهبی و تصویرگری پیامبر (ص) «انقلاب تصویری» رخ داد و آن پوشیدهشدن صورت ایشان با پارچهای سفید بود. محققان بیشتر بر تأثیرات کلامیفقهی در این انقلاب تصویری تمرکز داشتهاند و به تأثیر برخی مکاتب فکری توجه نشده است. آیا عقاید فکری مکتب حروفیه را میتوان مؤثر و مرتبط با این انقلاب تصویری دانست؟ حروفیه، که فضلالله استرآبادی (740-796 ه.ق.) در قرن هشتم بنیان نهاد و تا عهد شاهعباس به حیات خود ادامه داد، برای حروف الفبا تقدس خاصی قائل بودند. آنها معتقد بودند اسماء و صفات الاهی به صورت حروف در صورت انسان متجلی میشود. رهنمودهای آنان را در اشعار شاهاسماعیل اول، مؤسس سلسله صفویه، میتوان دید. با توجه به اهمیت صورت در اندیشه حروفیان و ارتباط آن با اسماء و صفات الهی، بهخصوص پیامبر (ص) به عنوان تجلیگاه صفات الاهی، به نظر میرسد بین اندیشه آنان و پوشاندن صورت پیامبر (ص) در نگارههای دوره صفوی ارتباط مؤثری وجود دارد. لذا در این پژوهش به روش توصیفیتحلیلی ارتباط افکار حروفیه با پوشاندن صورت پیامبر (ص) در نگارههای مکاتب تبریز، قزوین-مشهد بررسی شده است. به طور حتم دلایل دیگری در این نوع تصویرسازی نقش داشته است که در این مقاله به آن نمیپردازیم.
