مسئولیت کیفری «رباتهای انساننما» از منظر فقه امامیه
نویسندگان
1 عضو شورا و استاد مرکز آموزش و پژوهش زندانها منطقه یک کشوری و استادیار دانشگاه چرخ نیلوفری آذربایجان
2 عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی ایلخچی
doi
چکیده
هدف: این مقاله با هدف تبیین مبانی فقهی مسئولیت کیفری رباتهای انساننما در پرتو اصول فقه امامیه نگاشته شده است. با توجه به گسترش روزافزون کاربست هوش مصنوعی در ابعاد مختلف حیات بشری و وقوع جرایم توسط این موجودات مصنوع، ضرورت بررسی امکان انتساب مسئولیت کیفری به رباتهای انساننما از منظر فقهی احساس میگردد. روش تحقیق: این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانهای و پایگاههای داده علمی معتبر انجام شده است. دادهها با مراجعه به منابع فقهی اصیل اعم از قرآن، سنت، کتب فقهی امامیه و نیز مقالات علمی مرتبط با هوش مصنوعی گردآوری و سپس به شیوه تحلیلی-اجتهادی مورد ارزیابی قرار گرفته است. یافتهها: یافتههای تحقیق حاکی از آن است که رباتهای انساننما فاقد اهلیت تکلیف و مسئولیت کیفری هستند، زیرا عناصر اساسی مسئولیت کیفری از قبیل عقل، اختیار، قصد و علم در آنها احراز نمیگردد. فقهای امامیه بر این نکته تأکید دارند که مسئولیت کیفری مختص انسان مکلف است و موجودات مصنوع هرچند هوشمند، از دایره خطاب تکلیف خارج هستند. با این حال، در چارچوب مبانی فقهی میتوان مسئولیت را متوجه سازندگان، برنامهنویسان و کاربران ربات دانست و از طریق قواعد فقهی مانند قاعده «لاضرر»، «اتلاف» و «تسبیب» به جبران خسارات ناشی از اعمال رباتها پرداخت. نتیجهگیری: رویکرد فقه امامیه در مواجهه با مسئولیت کیفری رباتهای انساننما، رویکردی واقعبینانه و مبتنی بر اصول مسلم فقهی است. به جای تلاش برای انتساب مسئولیت کیفری به خود رباتها که فاقد اهلیت هستند، باید نظام مسئولیت مبتنی بر انسانهای پشت صحنه (تولیدکننده، برنامهنویس و کاربر) طراحی شود. پیشنهاد میگردد قانونگذار با بهرهگیری از ظرفیتهای فقه امامیه، نظام مسئولیت کیفری متناسب با فناوریهای نوین را تدوین نماید.
