فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

خاک، بیش از ۹۷ درصد از نیازهای غذایی بشر را تأمین می‌کند و نقش کلیدی در پایداری کشاورزی، چرخه‌های زیستی و حفظ تنوع بوم‌شناختی دارد. سلامت خاک مفهومی چندبعدی و پویا است که تحت تأثیر عوامل فیزیکی، شیمیایی و زیستی قرار دارد و تعامل بین این عوامل، عملکرد اکوسیستم خاک را تعیین می‌کند. عوامل زیستی، به‌ویژه جوامع میکروبی، در تثبیت ماده آلی، چرخه عناصر غذایی، تنظیم ساختار خاک و سرکوب عوامل بیماری‌زا نقش محوری دارند. در سال‌های اخیر، شاخص‌های میکروبیولوژیک به‌عنوان ابزاری حساس و دقیق برای سنجش سلامت خاک، مورد توجه پژوهشگران و مدیران اراضی قرار گرفته‌اند. شاخص‌هایی مانند کربن زیست‌توده میکروبی، تنفس پایه‌ و نرخ تجزیه، به دلیل پاسخ‌دهی سریع به تغییرات مدیریتی و زیست‌محیطی، از جمله قابل‌اعتمادترین ابزار پایش سلامت خاک به‌شمار می‌روند. با این حال، چالش‌هایی مانند تفسیر پیچیده داده‌های مرتبط با تنوع میکروبی و نبود معیارهای استاندارد، همچنان مانع استفاده گسترده از این شاخص‌ها در مقیاس عملیاتی شده است. در عین حال، عواملی نظیر pH، شوری، ماده آلی، بافت و تخلخل خاک، بر فعالیت و ترکیب جمعیت‌های میکروبی اثر مستقیم دارند. استفاده از راهبردهای کشاورزی پایدار مانند تناوب زراعی، کاهش شخم، مدیریت بقایای گیاهی و افزودن مواد آلی می‌تواند شرایط فیزیکی و شیمیایی را بهبود داده و در نتیجه، تنوع و فعالیت میکروبی را ارتقا دهد. این مقاله مروری، با رویکردی نظام‌مند، ضمن معرفی فهرست وار عوامل کلیدی مؤثر بر کیفیت و سلامت خاک، بر نقش محوری شاخص‌های میکروبیولوژیک از جمله زیست توده میکروبی، در پایش، تفسیر و مدیریت پایدار خاک تأکید دارد.