تغییر رفتار فرهنگی، اجتماعی و اخلاقی ایرانیان در دوران هجوم مغول از منظر زیدرینسوی
نویسندگان
1 گروه زبان و ادبیاتفارسی، واحد آستارا، دانشگاه آزاداسلامی، آستارا، ایران.
2 گروه زبان و ادبیاتفارسی، واحد خلخال، دانشگاه آزاداسلامی، خلخال، ایران.
3 گروه زبان و ادبیاتفارسی، دانشکدۀ ادبیات و علومانسانی، دانشگاه محققاردبیلی، اردبیل، ایران.
4 گروه زبان و ادبیاتفارسی، واحد رشت، دانشگاه آزاداسلامی، رشت، ایران.
doi
https://doi.org/10.82338/aukh.2025.1215261چکیده
بررسی تغییرات فرهنگی، اجتماعی و اخلاقی ایرانیان در دوران هجوم مغول، فراتر از روایت صرف تاریخی، امکان شناخت علل فروپاشی حکومت خوارزمشاهیان و درک رابطه میان بحران اخلاقی و ضعف ساختارهای اجتماعی-سیاسی را فراهم میآورد. اثر زیدرینسوی (نفثهالمصدور)، بهعنوان روایت شاهد مستقیم و منشی دربار جلالالدین خوارزمشاه، منبعی معتبر برای واکاوی این تحولات است. این پژوهش با رویکرد کتابخانهای و بهرهگیری از تحلیل محتوای تاریخی، به بازخوانی انتقادی و تفسیر زمینهمند اثر نسوی پرداخته و مفاهیم کلیدی او دربارۀ اخلاق، اجتماع و سیاست در آستانۀ هجوم مغول را استخراج کرده است. نتایج نشان میدهد نسوی باتأکیدبر انحطاط اخلاقی در سطوح حاکمیت و ضعف سرمایههای اجتماعی در میان مردم، تغییر رفتارهای فرهنگی و اجتماعی ایرانیان را عاملی بنیادین در زمینهسازی نفوذ و غلبۀ مغولان معرفی میکند. در نگاه او، بحران اخلاقی نه امری فردی، بلکه متغیری اجتماعی-تاریخی استکه فروپاشی سیاسی را توضیح میدهد. رویکرد نسوی را میتوان بهمثابۀ یک «مدل تحلیلی تاریخی»؛ دانستکه درآن، اخلاق اجتماعی و هنجارهای فرهنگی نقشی تعیینکننده در پایداری یا فروپاشی قدرت سیاسی دارند. این چارچوب تحلیلی ضمن گشودن افقی نُو در فهم پیوند اخلاق و سیاست، قابلیت تعمیم به سایر مقاطع بحرانی تاریخ ایران را نیز داراست.
