تبيين نقش حياطمرکزی در کارکرد تعاملات اجتماعی-تجاری، زیستمحيطی و امنيتی کاروانسرای ایرانی با رویکرد فرهنگمحور
نویسندگان
1 گروه معماری، واحد بم، دانشگاه آزاداسلامی، بم، ایران.
2 گروه معماری، واحد بم، دانشگاه آزاداسلامی، بم، ایران.
3 گروه معماری، واحد بم، دانشگاه آزاداسلامی، بم، ایران.
doi
https://doi.org/10.82338/aukh.2025.1212057چکیده
حیاطمرکزی بهمنزلۀ یکیاز مؤلفههای بنیادین معماری کاروانسرای ایرانی، نقشی تعیینکننده در شکلدهی به تعاملات اجتماعی و تجاری، بهبود کیفیت محیطزیست و ارتقای امنیت این بناهای تاریخی دارد و همواره از بسترهای فرهنگی و ویژگیهای بومی تأثیر پذیرفته است. در سالهای اخیر، توجهبه ارزشهای فرهنگمحور در بازخوانی و بازآفرینی کارکردهای فضایی کاروانسراها، جایگاه مهمی در مطالعات بینرشتهای یافته است. پژوهش حاضر باهدف تحلیل کارکردهای چندگانه حیاطمرکزی درراستای ارتقای کیفیت فضایی کاروانسرای ایرانی و باتمرکزبر ابعاد اجتماعی، زیستمحیطی و امنیتی، در پرتو رویکرد فرهنگمحور انجام شده است. روشتحقیق بهصورت کمی-تحلیلی بوده و دادهها ازطریق مطالعات میدانی و اسنادی گردآوری شدهاند. دراین چارچوب، 4کاروانسرای منتخب در بافتهای تاریخی موردبررسی و تحلیل قرار گرفتند. یافتههای تحقیق نشان میدهد که میان ویژگیهای کالبدی و فرهنگی حیاطمرکزی و ارتقاء تعاملات اجتماعی-تجاری، بهبود شرایط زیستمحیطی و افزایش امنیت فضایی در کاروانسراهای ایرانی، رابطهای معنادار وجود دارد. همچنین مشخص شد که هرچه طراحی و مدیریت حیاطمرکزی با شناخت دقیقتری از ابعاد فرهنگمحور همراه باشد، امکان احیای کارکردهای چندگانه و تقویت نقش اجتماعی و اقتصادی این بناها افزایش مییابد. بهطورخاص یافتههای این پژوهش بر ضرورت همراستاسازی ملاحظات فرهنگی با اصول طراحی فضایی در فرایند بازآفرینی کاروانسراهای ایرانی تأکید دارد. نتایج نشان میدهد که اتخاذ رویکردهای فرهنگمحور همراهبا مشارکت ذینفعان، میتواند به ارتقای کیفیت عملکردی و احیای حیات حیاطمرکزی این بناهای تاریخی منجر شود.
