تحلیل استعارههای نمادین در مثلهای نهفته و پنهان قرآنکریم؛ تأثیرات فرهنگی، معنوی و شناختی در بیان مفاهیم قرآنی
نویسندگان
1 گروه علوم و قرآن و حدیث، واحد زنجان، دانشگاه آزاداسلامی، زنجان، ایران.
2 گروه زبان و ادبیاتفارسی، واحد زنجان، دانشگاه آزاداسلامی، زنجان، ایران.
3 گروه زبان و ادبیاتفارسی، واحد زنجان، دانشگاه آزاداسلامی، زنجان، ایران.
4 گروه علوم و قرآن و حدیث، واحد زنجان، دانشگاه آزاداسلامی، زنجان، ایران.
doi
https://doi.org/10.82338/aukh.2025.1193362چکیده
براساس تقسیمبندی پژوهشگران، امثال قرآنکریم به دو دستۀ «امثالِ واضحه» - که در آنها بهصراحت از واژههایی چون «مَثَل» یا «أمثال»، استفاده شده و «امثالِ کامنه» - که فاقد این اصطلاحاتاند اما ساختار مَثلی دارند تقسیم میشوند. این پژوهش باهدف تحلیل استعارههای نمادین در امثالِ کامنۀ قرآنکریم و تبیین نقش آنها در انتقال مفاهیم قرآنی انجام شده است. روشتحقیق توصیفی-تحلیلی و مبتنیبر تحلیل محتوای کیفی است. جامعۀ آماری شامل تمامی آیات قرآنکریم بوده و از روش نمونهگیری هدفمند استفاده شده است. ابزار گردآوری دادهها، متون تفسیری، منابع بلاغی و زبانشناختی است. روایی ابزار با نظر متخصصان علومقرآنی و بلاغت تأیید شده و پایایی آن ازطریق آزمون بینداوران سنجیده شده است. یافتههای پژوهش نشان میدهد که استعارۀ تمثیلیه، هرچند کمتر از تشبیه تمثیلی در قرآن رایج است، در امثالِ کامنه نقش مؤثری در تصویرسازی مفاهیم انتزاعی و انتقال معانی پیچیده به زبان محسوس و قابلدرک دارد. این استعارهها افزونبر تقویت ادراک شناختی و تعمیق تجربۀ معنوی مخاطب، از منظر فرهنگی نیز باتکیهبر نمادها، تصاویر و مفاهیم برگرفته از بستر فرهنگی و زیستجهان اجتماعی عرب جاهلی، نقش مؤثری در برقراری ارتباط مؤثر میان متن وحی و مخاطب ایفاء میکنند. در بُعد اجتماعی، استعارههای نمادین قرآن با طرح مضامینی چون عدالت، صداقت، وفای به عهد، و مسئولیتپذیری جمعی، نهتنها به اصلاح رفتار فردی و اخلاقی کمک میکنند بلکه در جهتدهی به ساختارها و روابط اجتماعی جامعۀ ایمانی نیز نقشآفرین هستند. بااین حال، شناسایی و تفسیر استعارۀ تمثیلیه در امثالِ کامنه نیازمند دقت، ظرافت ادبی و تسلط بر بنیانهای بلاغت قرآنی است.
