کاربرد فناوری نانو در انتقال دارو از راه بینی به مغز در درمان آلزایمر: مروری بر پیشرفتهای اخیر، فرصتها و چالشها
نویسندگان
1 گروه شيمي، واحد سوادكوه، دانشگاه آزاد اسلامي، سوادكوه، ايران.
2 گروه شيمي، واحد آیت الله آملی، دانشگاه آزاد اسلامي، آمل، ايران.
doi
10.71508/crn.2025.140404231211984چکیده
بیماری آلزایمر یکی از شایعترین اختلالات نورودژنراتیو است که درمان مؤثر آن به دلیل وجود سد خونی-مغزی، چالشهای قابلتوجهی دارد. مسیر بینی به مغز به عنوان یک راه نوین و غیر تهاجمی، امکان عبور مستقیم دارو از طریق اپیتلیوم بینی به سیستم عصبی مرکزی را فراهم میسازد. در این راستا، نانوفرمولاسیونهای دارویی بهویژه با ویژگیهای هوشمند و هدفمند، نقش بسزایی در بهبود انتقال دارو ایفا میکنند. پلیمرهای کاتیونی نظیر کیتوزان، نانوذرات پلیمری، نانوژلها، لیپوزومها و نانوذرات لیپیدی جامد از جمله سامانههای موفق برای این مسیر هستند. اصلاح سطح نانوذرات با لیگاندهایی مانند آپوترانسفرین و لاکتوفرین، امکان هدفگیری نورونهای خاص را افزایش میدهد. همچنین نانوحاملهای پاسخگو به pH ، آنزیم یا دما، رهایش کنترلشده و اختصاصی دارو در محیط پاتولوژیک مغز را ممکن میسازند. این سامانهها در تحویل داروهای ضدآمیلوئید، مهارکنندههای کیناز، آنتیاکسیدانها، فاکتورهای نوروتروفیک و siRNA مؤثر بودهاند. آزمونهای سمیت، نفوذپذیری، رهایش، فارماکوکینتیک و آزمونهای رفتاری، اثربخشی این فرمولاسیونها را در مدلهای آلزایمر تأیید کردهاند. در کنار این پیشرفتها، چالشهایی نظیر پایداری فرمولاسیون، تفاوت مدلهای حیوانی با انسان، و پاکسازی سریع مخاطی باقی مانده است. با این حال، تلفیق نانوفناوری با مدلهای ارگان-روی-چیپ و هوش مصنوعی، افقهای نوینی برای درمان هدفمند و ایمن آلزایمر از مسیر بینی به مغز میگشاید.
