بازخوانی کارکردهای اجتماعی–فرهنگی حیاطمرکزی در سازمان فضایی کاروانسراهای ایرانی عصر صفوی
نویسندگان
1 گروه معماری، واحد بم، دانشگاه آزاداسلامی، بم، ایران.
2 گروه معماری، واحد بم، دانشگاه آزاداسلامی، بم، ایران.
3 گروه معماری، واحد بم، دانشگاه آزاداسلامی، بم، ایران.
doi
چکیده
حیاط مرکزی در کاروانسراهای ایرانی عصر صفوی، بهعنوان محور سازمان فضایی، فراتر از یک گذرگاه یا فضای عملکردی، نقش مؤثر در شکلدهی به تعاملات اجتماعی و فرایندهای فرهنگی میان مسافران، تاجران و ساکنان محلی ایفاء میکرد. این فضا بهصورت ذاتی امکان تجمعهای گروهی، تبادل فرهنگی، فعالیتهای تجاری و مراسم نمادین را فراهم میآورد. هویت فضایی و انسجام اجتماعی کاروانسرا را تقویت مینمود. هدف پژوهش، بازخوانی کارکردهای اجتماعی–فرهنگی حیاط مرکزی و تحلیل رابطۀ میان سازمان فضایی و تعاملات انسانی در کاروانسراهای صفوی است تا نقش آن در پیوند میان معماری، فرهنگ و اجتماع را بهطور نظاممند بازسازی شود. روشتحقیق آمیخته و ترکیبی از دادههای کیفی و کمی است. در بخش کیفی، مصاحبههای نیمهساختاریافته با ۲۰ متخصص معماری سنتی و تاریخ معماری انجام شد و دادهها با روش نظریۀ زمینهای و کدگذاری سهمرحلهای تحلیل شدند. این تحلیل منجر به شناسایی سه بُعد اصلی عملکرد حیاط مرکزی شد: امنیتی، زیستمحیطی و اجتماعی–تجاری. در بخش کمی، پرسشنامهای ۳۸ سؤالی بر اساس نتایج کیفی طراحی و بر ۳۸۴ متخصص اجرا شد. دادهها با استفاده از مدل معادلات ساختاری حداقل مربعات جزئی (PLS-SEM)، تحلیل و روابط میان ابعاد و عملکرد حیاط بررسی شد. یافتهها نشان داد که بُعد امنیتی، بیشترین اثرگذاری را بر عملکرد کلی حیاط دارد و زیرساخت تحقق سایر ابعاد محسوب میشود. بُعد زیستمحیطی، بهعنوان عامل تقویتکننده، حضور طولانی و تعاملات اجتماعی–تجاری را ممکن میسازد. و بُعد اجتماعی–تجاری، نمود نهایی عملکرد حیاط، پیامد مستقیم تحقق ابعاد امنیتی و زیستمحیطی استکه تجربۀ اقتصادی و اجتماعی کاربران را شکل میدهد. این چارچوب تحلیلی امکان بازخوانی کارکردهای اجتماعی–فرهنگی دیگر کاروانسراهای تاریخی و بهرهگیری از منطق فضایی آنها در طراحی فضاهای جمعی معاصر را فراهم میکند.
