فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

رشد فزاینده کاربرد هوش مصنوعی در تحلیل و مدیریت ریسک‌های قراردادی، تحولی بنیادین در فرآیند تنظیم، تفسیر و اجرای قراردادها پدید آورده است. این فناوری با پردازش داده‌های پیچیده، می‌تواند ریسک‌های بالقوه را پیش‌بینی کند، اما در صورت بروز خطا یا زیان، تعیین مسئولیت حقوقی میان طراح، بهره‌بردار یا حتی خود سامانه با چالش‌های جدی مواجه است. در حقوق تطبیقی، به‌ویژه در اتحادیه اروپا، تلاش‌های گسترده‌ای برای ایجاد چارچوب‌های قانونی روشن در این حوزه آغاز شده است. بر این اساس، هدف اصلی پژوهش حاضر بررسی مبانی و حدود مسئولیت حقوقی ناشی از تصمیمات سامانه‌های هوش مصنوعی در تحلیل ریسک‌های قراردادی و مقایسه دیدگاه‌های حقوق ایران و اتحادیه اروپا است. سؤال اصلی عبارت است از: «در صورت بروز خسارت ناشی از عملکرد یا پیش‌بینی نادرست هوش مصنوعی در قراردادها، مسئولیت حقوقی بر عهده چه شخص یا نهادی قرار می‌گیرد؟» فرضیه پژوهش دلالت بر این موضوع دارد که که اتحادیه اروپا با تصویب مقرراتی مانند قانون هوش مصنوعی و بهره‌گیری از رویکرد «مسئولیت مبتنی بر خطر»، توانسته است چارچوبی شفاف‌تر برای تخصیص مسئولیت ارائه دهد؛ در حالی که حقوق ایران هنوز فاقد ضابطه دقیق و منسجم در این زمینه است. یافته‌های پژوهش با استفاده از روش توصیفی تحلیلی و تطبیقی ( گردآوری داده‌ها با استفاده از منابع کتابخانه‌ای، اسناد تقنینی و رویه‌های حقوقی دو نظام حقوقی ایران و اتحادیه اروپا) و همچنین استفاده از نظریه تقصیر، نظریه خطر و رویکرد نوین «مسئولیت مشارکتی» میان انسان و ماشین نشان داد که هوش مصنوعی در قراردادها موجب تغییر مفهوم سنتی «عامل انسانی» شده و توزیع مسئولیت باید متناسب با نقش هر بازیگر (طراح، کاربر، ناظر) بازتعریف شود. در حقوق اتحادیه اروپا، مسئولیت به‌صورت چندسطحی و با تأکید بر کنترل و نظارت تعریف شده است، اما در حقوق ایران هنوز قواعد عام مسئولیت مدنی پاسخ‌گو نیستند. همچنین، تدوین مقررات ویژه برای قراردادهای هوشمند می‌تواند امنیت و پیش‌بینی‌پذیری حقوقی را افزایش دهد. همچنین نتیجة پژوهش آن است که پذیرش مسئولیت ترکیبی و ایجاد نظام پاسخ‌گویی چندگانه میان اشخاص انسانی و سامانه‌های هوشمند، بهترین راهکار برای توازن میان نوآوری و حمایت حقوقی است. حقوق ایران برای حفظ امنیت معاملاتی، ناگزیر از اصلاح چارچوب‌های سنتی مسئولیت مدنی و تطبیق آن با واقعیت‌های فناوری هوش مصنوعی است.