تبیین ویژگیهای اقلیمی کالبدی و عملکردی فضاهای نیمهباز در خانههای قاجاری اردبیل
نویسندگان
1 گروه ساختمان، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.
2 گروه معماری، واحد تهران جنوب، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
3 گروه معماری، واحد تهران جنوب، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
doi
https://doi.org/10.71930/dpau.2025.1209644چکیده
امروزه با وجود آگاهی از ظرفیتهای منحصر به فرد فضاهای نیمهباز در پاسخگویی به نیازهای زیستی، روانی و اجتماعی، عدم توجه به شرایط اقلیمی در طراحی این فضاها باعث شده که در مناطق سرد کارایی لازم را نداشته باشند. در حالی که در معماری بومی پیشین ایران، با وجود نبود تجهیزات مکانیکی، آسایش حرارتی تنها از طریق راهکارهای معمارانه اقلیمی در فضای نیمهباز تامین می شده. بدین ترتیب فضاهای نیمه باز یکی از عناصر اصلی تشکیل دهنده بناهای مسکونی بوده و می توانسته نیازهای عملکردی ساکنان را تأمین کند. با توجه به این خلأ در معماری معاصر خانه های اقلیم سرد، پژوهش حاضر به شناسایی ویژگیهای کالبدی و عملکردی فضاهای نیمهباز در خانههای بومی شهر اردبیل در دوره قاجار پرداخته تا از این طریق نقش اقلیم را در شکل گیری الگوی آنها برای پاسخگویی به شرایط اقلیم سرد مورد ارزیابی قرار دهد. اردبیل واقع در منطقه کوهستانی دارای زمستانهای بسیار سرد و یخبندانهای طولانی و تابستانهای معتدل است. پرسش اصلی تحقیق این است که: شرایط اقلیمی باعث بروز چه ویژگیهایی در فضاهای نیمهباز بناهای مسکونی بومی در اقلیم سرد شده است؟ این پژوهش به صورت کیفی و بر پایه روش «تئوری دادهبنیاد» انجام شده است. دادهها از طریق مطالعه موردی 7 خانه تاریخی باقیمانده از دوره قاجار در شهر اردبیل جمعآوری شدهاند. در فرآیند این پژوهش، ابتدا ویژگیهای کالبدی نمونهها توصیف و دادههای اولیه استخراج شدند. سپس با ارتباطدهی بین مؤلفههای کالبدی و عملکردی فضاهای نیمهباز، مقولات اقلیمی به صورت طبقهبندی شده شکل گرفت و تحلیلها و استخراج مفاهیم محوری و یکپارچهسازی مقولات انجام شد. در گام بعدی ویژگیهای نمونهها استخراج و تحلیل شده و پس از تطبیق با مطالعات اقلیمی، میزان پاسخگویی آنها به نیازهای اقلیمی، مورد تحلیل و ارزیابی قرار گرفت . در انتها نتیجهگیری نهایی از یافتهها و ارزیابیها انجام شد. یافتهها ها نشان داد که در اقلیم سرد اردبیل، شرایط اقلیمی بهصورت مستقیم بر شکلگیری ویژگیهای کالبدی فضاهای نیمهباز تأثیر گذاشته است. ساختار کالبدی، جهتگیری، محصوریت، الگوی دسترسی و ابعاد این فضاها بهگونهای است که هم در جهت تآمین اهداف اقلیمی مناسبند و هم در تأمین نیازهای عملکردی مؤثرند. ارزیابی کارایی آنها نشان میدهد که تعدادی زیادی از نمونهها با جهتگیری بهینه، به منظور دریافت تابش و ممانعت از نفوذ باد نامطلوب، عملکرد کاملی در زمستان دارند. همه نمونهها در حد قابل قبولی در کاهش تبادل حرارتی موثرند. در کل پاسخگویی فضاهای نیمهباز بررسی شده در سطح قابل قبول تا خوب بوده و اکثر این نمونهها کارایی نسبتاً خوبی در مطابقت با شرایط اقلیمی هم در تابستان و هم در زمستان دارند. بنابراین ویژگیهای اغلب فضاهای نیمهباز در خانههای قاجاری اردبیل مطابق با شرایط اقلیم سرد بوده و کارایی مناسبی در پاسخگویی به اهداف اقلیمی و نیازهای عملکردی دارند.
