گونهشناسی کالبدی فضاهای نیمه باز(ایوان) درخانههای دوره قاجار شهر شیراز
نویسندگان
1 دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه علم وصنعت ایران، تهران، ایران.
2 گروه معماری، واحد امارات، دانشگاه آزاد اسلامی، دبی، امارات.
3 واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
doi
https://doi.org/10.71930/dpau.2025.1204210چکیده
بررسی ایوان بهعنوان یکی از عناصر اصلی معماری و اقلیمی خانههای تاریخی در اقلیم گرم و خشک ایران همواره از اهمیت خاصی برخوردار بوده است. پژوهش حاضر با هدف گونهشناسی ایوان در خانههای تاریخی دوره قاجار شیراز، این عنصر را از منظر استقراری، شکلی و عملکردی تحلیل میکند. روش تحقیق توصیفی-تحلیلی و شیوه گردآوری اطلاعات، کتابخانهای و میدانی است. جامعه آماری شامل ۷۲ خانه تاریخی ثبتشده در آثار ملی شیراز متعلق به دوره قاجار است که از میان آنها، ۱۵ خانه بهصورت هدفمند بهعنوان نمونه انتخاب شدهاند. یافتهها نشان میدهد ایوانها به چهار نوع اصلی، فرعی، ستوندار و ایوانچه تقسیم میشوند که همگی از نظر فرم پلان مستطیلشکل هستند، اما از نظر ظاهری به دو گونه ساده و ستوندار تفکیک میشوند. از نظر موقعیت استقرار، ایوانها در سه گونه و از نظر جهتگیری در دو گونه شرقی-غربی و شمالی-جنوبی قرار میگیرند. عملکرد ایوانها در برخی خانهها صرفاً زیباییشناختی و ارتباطی است، در حالی که در برخی دیگر، مانند خانههای آزاده حسینی و صابر، نقش اقلیمی و ایجاد آسایش حرارتی برای ساکنان را ایفا میکنند. این مطالعه نشان میدهد که ایوانها در خانههای قاجاری شیراز از نظر فرم، تناسبات و الگوی شکلی دارای همگرایی و اشتراکات قابل توجهی هستند. الگوهای استقرار و جهتگیری آنها نیز از نظم و هماهنگی خاصی پیروی میکنند و عمدتاً در موقعیتهای مشابهی نسبت به حیاط مرکزی و فضاهای اصلی خانه قرار گرفتهاند. این همگرایی بیانگر رویکردی منسجم و هدفمند در معماری خانههای قاجاری شیراز است که بر پایه اصول زیباییشناختی، عملکردی و اقلیمی شکل گرفته است.بررسی ایوان بهعنوان یکی از عناصر اصلی معماری و اقلیمی خانههای تاریخی در اقلیم گرم و خشک ایران همواره از اهمیت خاصی برخوردار بوده است. پژوهش حاضر با هدف گونهشناسی ایوان در خانههای تاریخی دوره قاجار شیراز، این عنصر را از منظر استقراری، شکلی و عملکردی تحلیل میکند. روش تحقیق توصیفی-تحلیلی و شیوه گردآوری اطلاعات، کتابخانهای و میدانی است. جامعه آماری شامل ۷۲ خانه تاریخی ثبتشده در آثار ملی شیراز متعلق به دوره قاجار است که از میان آنها، ۱۵ خانه بهصورت هدفمند بهعنوان نمونه انتخاب شدهاند. یافتهها نشان میدهد ایوانها به چهار نوع اصلی، فرعی، ستوندار و ایوانچه تقسیم میشوند که همگی از نظر فرم پلان مستطیلشکل هستند، اما از نظر ظاهری به دو گونه ساده و ستوندار تفکیک میشوند. از نظر موقعیت استقرار، ایوانها در سه گونه و از نظر جهتگیری در دو گونه شرقی-غربی و شمالی-جنوبی قرار میگیرند. عملکرد ایوانها در برخی خانهها صرفاً زیباییشناختی و ارتباطی است، در حالی که در برخی دیگر، مانند خانههای آزاده حسینی و صابر، نقش اقلیمی و ایجاد آسایش حرارتی برای ساکنان را ایفا میکنند. این مطالعه نشان میدهد که ایوانها در خانههای قاجاری شیراز از نظر فرم، تناسبات و الگوی شکلی دارای همگرایی و اشتراکات قابل توجهی هستند.
