مطالعه تطبیقی اندیشههای سیاسی امام خمینی(ره) و فیض کاشانی(ره) در نسبت میان فقیه، اخلاق و قدرت
نویسندگان
1 دانشجوی دکتری عرفان اسلامی، گروه عرفان اسلامی، دانشکده حقوق و الهیات، واحد علوم و تحقیقات تهران، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
2 استاد گروه عرفان اسلامی دانشگاه امام حسین(ع)، تهران، ایران.
doi
https://doi.org/10.71723/dir.2026.1220340چکیده
یکی از مسائل بنیادین در نظریهپردازی حکمرانی دینی در جهان اسلام، نسبت میان فقیه، اخلاق و قدرت است. مقاله حاضر با رویکرد تطبیقی، به بررسی اندیشههای سیاسی امام خمینی(ره) و فیض کاشانی(ره) میپردازد؛ دو اندیشمندی که در دو بستر تاریخی متفاوت، به مسئله حاکمیت دینی و نقش فقیه در آن پرداختهاند. فیض کاشانی(ره) در عصر صفویه، با تلفیق فقه، فلسفه و عرفان، الگویی اخلاقمحور از فقیه حاکم ارائه میدهد که در آن، تهذیب نفس، زهد، عدالت و معنویت، معیارهای مشروعیت و کارآمدی قدرتاند. در مقابل، امام خمینی(ره) با تکیه بر مبانی فقهی، نظریه «ولایت فقیه» را بهعنوان بنیان حکومت اسلامی در عصر غیبت مطرح میکند که در آن، فقیه جامعالشرایط، دارای اختیار سیاسی و دینی برای اداره جامعه است. یافتههای پژوهش نشان میدهد که هر دو اندیشمند، اخلاق را عنصر ضروری در حکمرانی میدانند، اما امام خمینی(ره) بر ساختار نهادی قدرت دینی تأکید دارد، در حالیکه فیض بر تربیت اخلاقی و معنوی فقیه تمرکز میکند. در پایان، مقاله با تحلیل ظرفیتهای تطبیقی این دو الگو، امکان بازآفرینی الگوی «فقیه اخلاقمدار» را در حکمرانی دینی معاصر بررسی میکند.
