فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

فنا در عرفان اسلامی و نیروانا در بودیسم، علی‌رغم شباهت‌های ظاهری به‌عنوان غایت سلوک معنوی، مفاهیمی بنیادین با مبانی هستی‌شناختی متفاوت هستند. هدف اصلی این پژوهش، فراتر رفتن از شباهت‌های ظاهری و آشکار ساختن شباهت‌های ساختاری و تفاوت‌های بنیادین محتوایی این دو مفهوم با استفاده از چارچوب نظری «انقلاب‌های پارادایمی» توماس کوهن است. این تحقیق با روش توصیفی-تحلیلی با رویکرد تطبیقی و بر پایه مطالعات کتابخانه‌ای، فنا و نیروانا را نه صرفاً به عنوان غایت سلوک، بلکه به مثابه دو «انقلاب» در ساختار آگاهی تحلیل می‌کند. نتایج نشان می‌دهد هر دو، از منظر ساختاری، انقلاب پارادایمی هستند که با بحران در پارادایم «خودمحوری» و یک «تغییر گشتالت» همراهند و به حالتی قیاس‌ناپذیر منجر می‌شوند. با این حال، محتوای آن‌ها متفاوت است. فنا، انقلابی خدا-محور و وصالی است که به شهود وجودی مثبت و «بقا بالله» می‌انجامد. در مقابل، نیروانا انقلابی نان-تئیستی و انحلالی است که به شهود «تهیگی» و رهایی سلبی از رنج ختم می‌شود. این دو، با وجود شباهت ساختاری، سالک را به دو جهان‌بینی کاملاً متمایز هدایت می‌کنند.