تحلیل بینامتنی طردشدگی و لعنت در الهینامه عطار و قرآن کریم
نویسندگان
1 دانشجوی دکتری گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد خلخال، دانشگاه آزاد اسلامی، خلخال، ایران.
2 دانشیار گروه کلام اسلامی، دانشگاه امام صادق، قم، ایران.
3 دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.
4 استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد اردبیل، دانشگاه آزاد اسلامی، اردبیل، ایران.
doi
چکیده
در عرفان اسلامی، مفاهیم «طردشدگی» و «لعنت» تنها بهعنوان نمودهایی از کیفر الهی یا سقوط معنوی مطرح نیستند، بلکه میتوانند بهعنوان مراحلی ضروری در فرآیند سلوک و رشد روحی انسان تلقی شوند. الهینامه عطار نیشابوری، از مهمترین متون عرفانی فارسی، این مفاهیم را با نگاهی نمادین، معرفتی و تربیتی به تصویر کشیده است؛ درحالیکه قرآن کریم بهعنوان منبع اصلی اندیشه اسلامی، این مفاهیم را در بستر هدایت و ضلالت انسانها مطرح میسازد. پژوهش حاضر با رویکرد تطبیقی-بینامتنی و با تکیه بر تحلیل کیفی، به بررسی نحوه بازنمایی مفاهیم طرد و لعنت در قرآن کریم و الهینامه عطار پرداخته است. یافتههای تحقیق نشان میدهد که در قرآن، طردشدگی و لعنت غالباً در پی نافرمانی، کفرورزی و سرکشی انسانها رخ میدهد و بهمنزله انقطاع از رحمت و هدایت الهی تلقی میگردد؛ اما در نگاه عرفانی عطار، این مفاهیم نهتنها بهمعنای انحطاط، بلکه بهعنوان بخشی از سنت الهی در پالایش انسان و آزمون ایمان مطرحاند. عطار در اشعار خود، با بهرهگیری از تمثیلها و داستانهایی نظیر ماجرای ابلیس، طرد و لعنت را گاه بهعنوان وسیلهای برای بیدارسازی انسان از خواب غفلت معرفی میکند. بدین ترتیب، میتوان گفت که این مفاهیم، در هر دو متن، علاوهبر کارکرد بازدارنده و هشداردهنده، حامل پیامهایی در راستای معرفت، توبه، و بازگشت به حق نیز هستند. این تحلیل، زمینهای برای درک ژرفتر مفاهیم قرآنی از منظر عرفان اسلامی فراهم میآورد.
