تحلیل ویژگیهای زنان در حکایات نوادر زنانِ مجمعالنوادر بنبانی از منظر عدالت جنسیتی
نویسندگان
1 گروه زبان و ادبیّات فارسی، دانشکده ادبیّات و علوم انسانی، واحد ورامین-پیشوا، دانشگاه آزاد اسلامی، ورامین، تهران، ایران.
doi
/doi.org/10.71638/farsij.2025.1215064چکیده
مجمعالنوادر اثر فیضالله بنبانی از دولتمردان، مورّخان و نویسندگان (سدۀ 9هـ) است. او این کتاب را با بهرهگیری از از متون پیشین عربی و پارسی به رشته تحریر درآورده و بر چهل نادره، مقدمه و خاتمه مرتب نموده است. در این اثر، هر نادره بر اساس یک طبقه یا گروه اجتماعی نامگذاری شده است. «نوادر زنان» شامل ۲۹ حکایت است که زنان را در طبقات مختلف (کنیزکان، زنان آزاد و حاکمان)، بهعنوان کنشگرانی پویا در بستر فرهنگ ایرانی-اسلامی به تصویر میکشد. این پژوهش با استفاده از تحلیل کیفی مضمونمحور و چارچوب عدالت جنسیتی نانسی فریزر (بازشناسی، توزیع عادلانه منابع، مشارکت)، به بررسی ویژگیهای زنان، چون هوش، بلاغت، شجاعت و آگاهی دینی میپردازد. یافتهها نشان میدهند در این حکایات بازشناسی و تواناییهای زنان برجسته است، درحالیکه توزیع عادلانه منابع و مشارکت، کمتر به چشم میخورد یا نامشخص است. زنانی مانند سیّده با رهبری سیاسی و فائزه به عنوان یک کنیز، با استناد به آیات قرآنی، کلیشههای جنسیتی را به چالش کشیده و کرامت خود را تثبیت میکنند. در مقابل، حکایاتی مانند زن و جحظه کلیشههای منفی مانند حسادت را نشان میدهد و موانع ساختاری نظیر بردهداری و پردهنشینی، تحقق کامل عدالت جنسیتی را محدود میسازد. این مطالعه بر نقش محوری دین، بهویژه آیات قرآنی، در توانمندسازی گفتمانی زنان تأکید دارد، هرچند تأثیر این توانمندی بر تغییرات ساختاری، محدود است. بازخوانی این متون، ظرفیتهای تاریخی کنشگری زنان را آشکار کرده و برای ترویج برابری جنسیتی الهامبخش است.
