تحول قربانی از انسان به حیوان: نقطه عطفی در روند عقلانیشدن
نویسندگان
1 استادیار گروه ادیان و عرفان دانشگاه شهید مدنی آذربایجان
2 دانشجوی کارشناسی ارشد ادیان و عرفان، دانشگاه شهید مدنی آذربایجان.
doi
چکیده
قربانیکردن، از آیینها و مناسک بسیار کهنی است که خاستگاه اولیه آن را باید در نظامهای اسطورهای و جادوگرانه جستوجو کرد. این آیین با وجود عمومیت و رواج در بیشتر اقوام و ملل، یکسان نبوده و دستخوش تحولات فراوان شده است. یکی از مهمترین تحولات، جایگزینی سوژه قربانی، یعنی قربانیشونده، از انسان به حیوان است. قربانیِ انسانی در برخی فرهنگها گزارش شده است. بر اساس تورات و برخی منابع تاریخی، این آیین در میان قوم یهود و سایر شاخههای نژاد سامی رواج گستردهای داشته است. برخی محققان، رواج این آیین در قوم یهود را به دوران پس از خروج از مصر و استقرار در سرزمین کنعان و تأثیرپذیری آنها از کنعانیان مرتبط میدانند؛ هرچند دیانت اولیه موسی منزه از این اقدام خلاف طبیعت انسانی است و به نوعی بدعت و تحریف در آن دین به شمار میرود. مطالعه تورات و تاریخ دین یهود نشان میدهد که قربانی انسانی ریشههایی عمیقتر در میان قوم سامی دارد و پیشینه آن را باید دستکم تا دوران ابراهیم ردیابی کرد. از اینرو، ابراهیم بر اساس همین سنت و به امر خداوند اقدام به قربانیکردن فرزندش اسماعیل میکند که در نیمه راه و پس از سربلند بیرونآمدن از آزمون الاهی، خداوند وی را از ادامه کار منصرف و به قربانیکردن قوچ اشارت میکند. این جایگزینشدن حیوان به جای انسان به عنوان قربانی را میتوان، مطابق با آرای ماکس وبر، نقطه عطفی در روند عقلانیشدن در تاریخ ادیان ابراهیمی دانست.
