فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

دوره قاجار نقطه عطفی در ورود تجدد به زندگی ایرانیان به‌شمار می‌رود. در این دوره، با تأسیس مدارس جدید، مطبوعات و کارخانه‌ها، تغییرات گسترده‌ای در ذهنیت جمعی جامعه ایرانی پدید آمد. این تغییرات، به‌ویژه از طریق تأثیرگذاری گروه‌هایی مانند نویسندگان، روشنفکران، روحانیون و کارگزاران سیاسی به بازتعریف رابطه دولت و جامعه منجر شد. پژوهش حاضر با هدف بررسی این رابطه،  بر مفهوم "انگاره اجتماعی" تمرکز دارد و در پی پاسخ به این پرسش است که انگاره اجتماعی چه نقشی در مناسبات دولت و جامعه ایفا کرده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که در ابتدای دوره قاجار، انگاره غالب از دولت، ماهیتی الهی داشت و رابطه دولت و جامعه یک‌طرفه بود. با ورود عناصر تجدد به ایران، مفاهیمی همچون پارلمان، قانون و آزادی وارد تخیل سیاسی جامعه شدند. در این میان، روشنفکران نقش کلیدی در گسترش این تخیل داشتند و موفق شدند برخی از روحانیون را با این انگاره جدید همراه سازند. در حالی که روشنفکران به‌دنبال ایجاد دولتی مدرن بودند، روحانیون بر اساس آموزه‌های اسلامی به‌دنبال شکل‌گیری دولتی مشروعه بودند. در نهایت، تلفیق این دو انگاره منجر به شکل‌گیری جنبش مشروطه شد. بدین‌ترتیب، انگاره اجتماعی از دولت در دوره قاجار از یک دولت مطلقه به یک دولت مشروطه تحول یافت.