فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

ناسیونالیسم باستان‌گرا یکی از جریان‌های مهم فکری در ایران دورۀ قاجار و پهلوی اول بود که با هدف بازسازی هویت ملی بر پایۀ میراث ایران پیش از اسلام شکل گرفت. این پژوهش با هدف بررسی و پاسخ به این پرسش اصلی انجام شده است که «اندیشه‌های ناسیونالیسم باستان‌گرا در آثار میرزا آقاخان کرمانی و حسین کاظم‌زاده ایرانشهر چه شباهت‌ها و تفاوت‌هایی دارد؟» فرضیۀ اصلی پژوهش بر آن است که بحران هویت در دورۀ قاجار، ناشی از شکست‌های سیاسی، نفوذ غرب و ضعف نهاد دولت-ملت، زمینه‌ساز ظهور گفتمان‌های ملی‌گرایانه و باستان‌گرا شد و در اندیشه روشنفکرانی چون میرزا آقاخان کرمانی در مواردی مانند آرمان‌شهرگرایی باستانی و ستایش و تقدس ایران باستان؛  و در آثار کاظم زاده ایرانشهر در قالب توجه به روح ملی ایرانی و بیان ویژگی ها و خلقیات ایرانیان نمود یافت و تلاشی بود برای بازخوانی تاریخ و فرهنگ ایران باستان و احیای هویت ملی. روش تحقیق مبتنی بر پژوهش های توصیفی – تحلیلی و تاریخی با رویکرد تطبیقی است. یافته‌های مقاله نشان می‌دهد که میرزا آقاخان کرمانی با تأکید بر نقد سنت و ستایش ایران باستان، پایه‌های ناسیونالیسم فرهنگی را بنیان گذاشت و اندیشه‌های او الهام‌بخش روشنفکران پهلوی اول شد. در ادامه، حسین کاظم‌زاده ایرانشهر با انتشار مجلۀ ایرانشهر و نگارش آثاری چون تجلیات روح ایرانی ، این مفاهیم را در بستر پروژه مدرن‌سازی فرهنگی و سیاسی بازتولید کرد. نتیجه نهایی آن که ناسیونالیسم باستان‌گرای آغازشده در دورۀ قاجار، در دوره پهلوی اول به گفتمان مسلط بدل شد و نقشی تعیین‌کننده در شکل‌گیری هویت ملی مدرن ایران ایفا کرد.