فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

جنبش تنباکو به عنوان نقطه عطف مبارزه منفی ایرانیان در عصر ناصری شناخته می‌شود. این امتیاز نسبت به سایر امتیازات، توجه بیشتری را به خود جلب کرد، زیرا با محصولی سروکار داشت که ایرانیان پیش از این به صورت گسترده به کشت، توزیع و صادرات آن می‌پرداختند. این در حالی است که سایر امتیازات اغلب به حوزه‌هایی مربوط می‌شد که هنوز مورد بهره‌برداری قرار نگرفته بودند. جنبش تنباکو به دلیل گستردگی، اهمیت و موفقیت در مقابله با استبداد داخلی و استعمار خارجی، در تاریخ قاجار بی‌سابقه بود. این جنبش نه تنها پایه‌های حکومت قاجار را سست کرد، بلکه به جنبش‌های بعدی در جامعه ایران منجر شد که مشروعیت حکومت را زیر سؤال برد و راه را برای جنبش مشروطه و سپس حکومت جمهوری هموار نمود. پژوهش حاضر به بررسی این موضوع می‌پردازد که چگونه تحولات اقتصادی، بیداری مردم و آگاهی آن‌ها نسبت به مسائل داخلی و جهانی در قرن نوزدهم، در شکل‌گیری مقاومت منفی و جنبش تنباکو نقش داشته است. فرضیه اصلی این است که دخالت فزاینده قدرت‌های خارجی در نیمه دوم قرن نوزدهم/سیزدهم هجری، با نارضایتی فزاینده اجتماعی در ارتباط مستقیم بود. روش تحقیق این مقاله توصیفی و کتابخانه‌ای است. یافته اصلی پژوهش نشان می‌دهد که اگرچه فساد مالی دربار قاجار راه را برای استعمارگران هموار می‌کرد، اما جامعه ایران برخلاف حکومت‌گران، نسبت به غارت منابع ملی خود بی‌تفاوت نبود و در برابر آن مقاومت نشان می‌داد که مقاومت منفی یکی از اشکال آن بود.