تاثیر فضای فکری و فرهنگی بر خلاقیت در قلمرو هنرهای نقاشی و معماری از منظر هژمونی گرامشی
نویسندگان
1 گروه طراحی پارچه و لباس، واحد یزد، دانشگاه آزاد اسلامی، یزد، ایران.
2 گروه معماری، واحد یزد، دانشگاه آزاد اسلامي، یزد، ايران
3 گروه پژوهش هنر، واحد بین الملل کیش، دانشگاه آزاد اسلامي، جزیره کیش، ايران
4 گروه طراحی پارچه و لباس، واحد یزد، دانشگاه آزاد اسلامی، یزد، ایران
doi
https://doi.org/10.71923/ichs.2025.1211410چکیده
این مقاله به بررسی تأثیر فضای فکری و فرهنگی بر خلاقیت در هنرهای نقاشی و معماری از منظر هژمونی فرهنگی آنتونیو گرامشی میپردازد. در این چارچوب، فرهنگ نه تنها بستری برای تولید هنری، بلکه ابزاری برای بازتولید یا به چالش کشیدن گفتمانها و ایدئولوژیهای مسلط در جامعه تلقی میشود. تحلیل نشان میدهد که خلاقیت هنری پدیدهای صرفاً فردی و درونزا نیست، بلکه در تعامل با زمینههای اجتماعی، فرهنگی و تاریخی شکل میگیرد. فضای فکری و فرهنگی یک جامعه، شامل نهادها، ارزشها، باورها و ایدئولوژیها، در قالب هژمونی فرهنگی عمل کرده و مسیرهای خلاقیت را تعیین یا محدود میکند. بر اساس دیدگاه گرامشی، هنر میتواند در خدمت حفظ نظم موجود یا بهعنوان ابزار مقاومت فرهنگی عمل کند. این دوگانگی در هنرهای بصری چون نقاشی و معماری نیز قابلردیابی است؛ بهطوریکه هنرمندان، بسته به موقعیت اجتماعی و فرهنگی خود، یا در راستای تقویت هژمونی فرهنگی فعالیت میکنند یا از ظرفیتهای هنری برای اعتراض و خلق گفتمانهای بدیل بهره میبرند. همچنین، عواملی چون تنوع فرهنگی، آزادی بیان، نهادهای هنری و شرایط تاریخی، نقش مهمی در پرورش یا تحدید خلاقیت دارند. پژوهش حاضر بر اهمیت توجه به زمینههای فرهنگی در تحلیل هنر و خلاقیت تأکید کرده و نشان میدهد که هنر همواره در بستری فرهنگی معنا یافته و در تعاملی فعال با آن به تحول دست مییابد.
