فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

عرف، یکی از منابع مستقل استنباط در فقه اهل تسنن و یکی از منابع ابزاری اجتهاد در فقه شیعه به شمار می‌آید و فریقین از دیرزمان نگاشته‌های فراوانی به‌صورت مستقل و یا در لابه‌لای کتاب‌ها درصدد دفاع و یا ردّ، و تبیین، ذکر موارد کاربرد آن سامان داده‌اند و در سده اخیر از سوی برخی نویسندگان شیعی گرایش به نگارش در موضوع عرف دوچندان شده است؛ ليكن در این میان، برخی از نویسندگان در تبیین مفهوم اصطلاحی عرف در دو علم فقه و اصول فقه، همسانی میان عرف و بنا و ارتکاز عقلاء برقرار کرده‌اند. این مقاله با روش استقرائی و تأمّل در تبیین‌ها، استدلال‌ها و موارد احتجاج و ذکر نمونه‌های عرف در نگاشته‌های فقهی و اصولی فریقین، تمایز و تفاوت میان مفهوم عرف و بنای عقلاء را موردبررسی قرار داده و به این نتیجه رسیده است که عرف یک‌سو و بنا و ارتکاز عقلاء از سوی دیگر تمایز مفهومی دارند و عرف مورد نزاع منحصراً شامل موارد کاربرد عرف در عرف عام و عرف اهل زبان خواهد بود؛ اگرچه به‌صورت مصداقی واژه عرف در مورد عرف عقلاء و یا عرف ادیان و یا عرف متشرعه و حتی عرف شرع کاربرد دارد، ولی مقصود از آن عرف متنازعٌ فیه نیست.