بررسی اصول اخلاقی در دادرسیهای قضایی و نقش آن در پیشگیری از تخلفات احتمالی
نویسندگان
1 گروه حقوق، واحد رامهرمز، دانشگاه آزاد اسلامی، رامهرمز، ایران.
2 گروه حقوق، واحد رامهرمز، دانشگاه آزاد اسلامی، رامهرمز، ایران
doi
10.71654/jcld.2026.1232121چکیده
رعایت اصول اخلاقی در فرآیند دادرسی، شالوده تحقق عدالت قضایی، حفظ کرامت شهروندان و اعتبار نهاد قضاوت است. با توجه به تأکید نظام حقوقی ایران بر مبانی اسلامی و ضرورت پاسخگویی به نقد داوران در خصوص عمق تتبع در منابع فقهی و حقوقی، این پژوهش با هدف تحلیل و تبیین عمیق مبانی فقهی و مستندات قانونی اصول اخلاقی حاکم بر دادرسی و واکاوی نقش پیشگیرانه این اصول در ممانعت از بروز تخلفات احتمالی قضات و کادر اداری قوه قضائیه، تدوین گردیده است. این تحقیق از نوع توصیفی تحلیلی بوده و با تکیه بر ابزار کتابخانهای و تتبع مستقیم در متون اصیل فقهی، مانند: ابواب القضاء و آداب القاضی، و اسناد عالی حقوقی، مانند: قانون اساسی و قوانین موضوعه، به تحلیل چگونگی تبدیل بایدها و نبایدهای اخلاقی به هنجارهای الزامآور قانونی میپردازد. نتایج پژوهش بیانگر آن است که اصول بنیادین اخلاقی در دادرسی، مانند: بیطرفی مطلق قاضی، لزوم استقلال قضایی، و حفظ حق دفاع و کرامت انسانی طرفین دعوا، ریشههای اصیل و غیرقابل انکاری دارند: 1. بنیان فقهی: این اصول، مبتنی بر قواعدی چون قاعده عدل و انصاف و مباحث ممنوعات قاضی در کتب فقهی، نظیر: تحریر الوسیله و مبانی تکملة المنهاج، بوده و یک تکلیف شرعی بر عهده قاضی گذاشته شدهاند. 2. ضمانت اجرایی حقوقی: این تکالیف شرعی، از طریق اصل ۱۶۷ قانون اساسی و به پشتوانه مواد مصرح قانون آیین دادرسی کیفری در خصوص حقوق متهم و شاکی و قانون نظارت بر رفتار قضات، به الزامات حقوقی تبدیل شده و تخطی از آنها، مستوجب تعقیب انضباطی یا کیفری است. در نهایت، مشخص میگردد که التزام فعال و آگاهانه به اصول اخلاقی، کارکردی فراتر از یک وظیفه فردی داشته و به عنوان یک مکانیزم پیشگیری درونی و ساختاری عمل میکند؛ این التزام با تقویت وجدان حرفهای، به طور مؤثر از بروز رفتارهای ناقض قانون، نظیر اطاله دادرسی، جانبداری ناروا، یا سوءاستفاده از قدرت قضایی جلوگیری کرده و به این ترتیب، سلامت اداری دستگاه قضا و مشروعیت آن را تضمین مینماید.
