فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

ماکس وبر، جامعه‌شناس برجسته آلمانی، مفهوم «پاتریمونیالیسم» را برای توصیف نظام حکومتی‌ای به‌کار برد که در آن حاکم، قلمرو و قدرت را به مثابه ملک شخصی خود تلقی می‌کند. این اصطلاح ریشه در واژه لاتین «پاتر» به معنای پدر دارد و به مفهوم مالکیت موروثی خانوادگی اشاره می‌کند. وبر معتقد است که پاتریمونیالیسم از نظام پدرسالاری نشأت گرفته و ساختارهای آن حول محور روابط خصوصی و خاندانی شکل می‌گیرد. در این نظام، اقتدار سیاسی مبتنی بر سنت‌گرایی است و حاکم از ابزارهای مختلفی برای حفظ قدرت و وفاداری زیردستان استفاده می‌کند. این پژوهش به بررسی نقش هدایا و تحف در حکومت غزنویان (387-432ق/997-1041م) با تکیه بر نظریه پاتریمونیال وبر می‌پردازد و این پرسش را مطرح می‌کند که هدایا در این نظام چه نقشی در حفظ اقتدار سلطان و وفاداری زیردستان ایفا کرده‌اند. فرضیه پژوهش بر این است که هدایا به‌عنوان ابزاری کلیدی در ساختار پاتریمونیال غزنویان، هم برای ابراز وفاداری زیردستان به حاکم و هم برای تحکیم روابط حامی‌پرورانه از سوی سلطان به کار می‌رفتند. این مطالعه به روش توصیفی-تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای مانند «تاریخ بیهقی»، «تاریخ طبری» و «مروج الذهب» انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهند که در دوره غزنویان، هدایا عمدتاً از سوی زیردستان به سلطان اهدا می‌شد و به‌عنوان نمادی از وفاداری و فرمانبرداری تلقی می‌گردید. این عمل نه‌تنها برای جلب اعتماد سلطان و کسب مناصب دیوانی به‌کار می‌رفت، بلکه سلطان نیز با اهدای متقابل هدایا، وفاداری زیردستان را تضمین می‌کرد. هدایا، شامل اقلامی چون اسب، پارچه، سکه‌های طلا و نقره، و بردگان، در مراسم‌هایی نظیر نوروز و مهرگان و یا در استقبال از حاکمان، نقش اقتصادی و سیاسی مهمی ایفا می‌کردند. این تبادلات، که بخشی از درآمد دولت را نیز تشکیل می‌داد، به تقویت روابط حامی‌پرورانه و حفظ انسجام اجتماعی در نظام پاتریمونیال کمک می‌کرد. از منظر وبر، این فرآیند نشان‌دهنده وابستگی ساختار دیوانی به شخص حاکم و فقدان شایسته‌سالاری در نظام پاتریمونیال است، جایی که وفاداری شخصی و روابط خصوصی بر شایستگی‌های فنی اولویت دارد.