فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمه: نظام تعلیم و تربیت همانند سایر نظام‌ها دارای اصول و ویژگی‌های خاص خود است. یکی از ویژگی‌های اساسی و لاینفک آن سنجش و ارزیابی فرآیند آموزش و یادگیری دانش آموزان است. آموزش مبتنی بر وب، رویکردی از انواع یادگیری است. يکی از مهم‌ترين چالش‌های سيستم‌های يادگيری‌الکترونيکی، ارزیابی سطح یادگیری فراگیران است. فقدان سازوكارهای صحيح سنجش و ارزيابی تحصیلی (علیزاده،2016)، در آموزش و یادگیری الکترونیکی (رحیمی،2017)، مدیران را به اجرای راه‌کارها و برنامه‌های زودگذر با هزينۀ اضافی مواجه كرده است. این امر در نتیجه عدم شناسایی صحیح مولفه‌های ارزیابی در آموزش و یادگیری الکترونیکی است. از این‌رو، هدف پژوهش حاضر، شناسایی عوامل مؤثر بر موفقیت ارزیابی تکوینی دیجیتال در یادگیری الکترونیکی بوده است. مواد و روش‌ها‌: برای حل مسـئلۀ پـژوهش و به منظور تبيين يك مدل جامع، با مرور سيستماتيك ادبيات از روش کیفی فراتركيب اسـتفاده شـد. فراتركيب فرايند جست وجو، ارزيابی، تركيب و تفسير مطالعات كمی يا كيفی در يك حوزۀ خـاص است (کاتالانو،2013). گام‌های دنبال‌شده در اين پـژوهش، براسـاس روش هفـت‌مرحلـه‌ای سندلوسکی و بارسو (2006) بود. جامعه و نمونه، مقالات منتشر‌شده در بازۀ زمانی سال‌های 2000 تا 2022 و روش نمونه‌گیری، پایش چندمرحله‌ای و ابزار گردآوری، پایگاه‌ داده‌ی سایت‌ها و نشریات معتبر بود و به جهت تجزیه و تحلیل از روش تم استفاده شد. این تحلیل شامل یک رفت و برگشت مستمر بین مجموعه داده‌ها و خلاصه‌های کدگذاری شده و تحلیل داده‌ها بود. به منظور تعيين ضريب اهميت و اولويت هر يك از مفاهيم كشف شده و کدگذاری شده از روش كمی آنتروپـی شانون (شانون،1948) استفاده شد. بنابراین، با تحلیل مقالات انتخاب‌شده و بررسی میزان پشتیبانی هر شاخص توسط منابع مختلف، وزن شاخص‌ها محاسبه شد. سپس مجموع وزن شاخص‌ها در هر بُعد به‌عنوان وزن کل آن بُعد در نظر گرفته شد و در نهایت، ضریب اهمیت نهایی هر شاخص محاسبه گردید. برای بررسی روایی روش فراترکیب از شاخص CASP استفاده شد و برای بررسی پایایی پنج مقاله که محققان کدگذاری کرده بودند به صورت تصادفی انتخاب و در اختیار یکی از خبرگان برای ارزیابی قرار داده شد سپس نتایج حاصل از کدگذاری دو محقق در جدول جمع‌آوری و با شاخص کاپا سنجش شد.از آنجا که، تحقيق حاضر با هدف شناسایی عوامل موثر بر موفقیت ارزیابی تکوینی دیجیتال در یادگیری الکترونیکی انجام شده است لذا براساس هدف، کاربردی است. از سوی ديگر، از آنجا كه داده‌هـا كـاملاً طبيعـی و بـدون دسـتكاری گـردآوری شده‌اند، در زمرۀ تحقيقات توصيفی (غيرآزمايشي) به‌شمار می‌آید. نتایج و یافته‌ها: در بخش کیفی و با رویکرد فراترکیب بر اساس تحلیل محتوای 76 مقاله منتخب نهایی، در مجموع دو مقولۀ اصلی، پنج بُعد و 80 شاخص به عنوان عوامل مؤثر بر موفقیت ارزیابی تکوینی در راستای استراتژی‌های دیجیتال شناسایی و کدگذاری شدند. یافته‌های این مرحله نشان دادند که در مطالعات پیشین، پژوهشی با رویکردی به این میزان جامع، نظام‌مند و تلفیقی انجام نگرفته است. اغلب پژوهش‌های پیشین تنها به جنبه‌های محدود یا خاصی از ارزیابی تکوینی پرداخته‌اند، در حالی‌که در این مطالعه، ابعاد مختلف آن به شکل پویا و ساختاریافته بررسی شدند. از یافته‌های به‌دست‌آمده مشخص گردید که عوامل موثر بر موفقیت ارزیابی تکوینی دیجیتال به طورکلی شامل دو مقولۀ اصلی انسانی و فنی است. در مقولۀ انسانی ابعاد معلم، دانش‌آموز و در مقولۀ فنی، ابعاد محتوای آموزشی، زیرساخت تجهیزات دیجیتال و محیط قرار گرفتند.در بخش کمّی و تعیین اولویت‌ها، با استفاده از روش آنتروپی شانون، میزان پراکندگی داده‌ها و تأکید منابع مختلف بر هر شاخص اندازه‌گیری شد و بر اساس آن، شاخص‌ها اولویت‌بندی شدند. شاخص‌ها بر اساس درجۀ اهمیت و میزان تأثیرگذاری آن‌ها در موفقیت ارزیابی تکوینی دیجیتال مرتب شدند به‌طوری که شاخص‌های با بالاترین اولویت در صدر جدول قرار گرفتند.تعداد شاخص‌های موثر بر موفقیت ارزیابی تکوینی دیجیتال در بعد معلم 20 مورد و در بعد دانش‌آموز تعداد 21 شاخص یافت شد. در مقولۀ فنی‌، بعد محتوای آموزشی 9 شاخص موثر و در بعد زیرساخت ابزار دیجیتال 11 شاخص و نهایتاً در بعد محیط 19 شاخص موثر به دست آمد. بر اساس اسناد و منابع موجود، ازمجموع 80 شاخص‌ ذکر شده، بیشترین فراوانی به "ارائۀ بازخورد مناسب از طرف معلم به دانش‌آموز" اختصاص یافت. این مقدار برابر با 26 تکرار بود که با محاسبات آنتروپی شانون رتبۀ اول را در عوامل موثر بر موفقیت ارزیابی تکوینی دیجیتال از آن خود کرد.از سوی دیگر با مقایسه مجموع فراوانی هریک از ابعاد با یکدیگر شامل "معلم، دانش آموز، محتوای آموزشی، زیرساخت ابزار دیجیتال و محیط" نتیجۀ دیگری حاصل گشت. این نتیجه حاکی از آن بود که بیشترین تمرکز بر روی عنصر "دانش‌آموز" بود. البته توازن مناسبی بین عناصر "معلم با فراوانی 80، دانش‌آموز با فراوانی 84، زیرساخت ابزار دیجیتال با فراوانی 82 و محیط با فراوانی 80" برقرار بود. در این میان عنصر "محتوای آموزشی" با فراوانی 38 تقریبا به میزان نصف سایر عناصر تاثیر خود را نشان داد. بحث و نتیجه‌گیری: در میان عوامل مؤثر بر موفقیت ارزیابی تکوینی در چارچوب بهره‌گیری از ابزارهای دیجیتال، بیشترین تأکید بر ارائۀ بازخورد مؤثر (ویلسون،2016)؛ (رینولز،2020)؛ (ریز،2011)؛ (مایر،2016)؛ (هتی،2007)؛ (کاوی،2013)؛ (ویلیام،2016)، به‌ویژه در رابطه با فعالیت‌ها، تلاش‌های یادگیرندگان و بازخورد آنی و برخط بوده است. این یافته‌ها نشان دادند که طراحی و استقرار ساختارها و فرآیندهایی که از محیط‌های یادگیری مجازی پشتیبانی می‌کنند، در صورتی که با اولویت‌های شناسایی‌شده در این پژوهش همراستا باشند، می‌توانند نقش مهمی در تحقق اهداف یادگیری ایفا کنند.از دیگر نتایج قابل توجه حاصل از تحلیل کمی در این پژوهش، کم‌توجهی به عوامل فردی مؤثر بر یادگیری در مطالعات پیشین است؛ مانند شاخص اعتماد به نفس پایین و استرس بالا در پژوهش (تقوی‌نیا،2017)؛ کاهش فشار روانی دانش‌آموز (کلیمووا،2019)؛ عدالت آموزشی (تقی‌زاده،1397) و عدم مقایسه بین دانش‌آموزان (مک‌میلان،2010). با توجه به رتبه‌بندی شاخص‌های مؤثر بر ارزیابی تکوینی دیجیتال که در این تحقیق ارائه شد، پیشنهاد می‌شود در طراحی مدل‌های یادگیری الکترونیکی، توجه بیشتری به مؤلفه‌های فردی یادگیرندگان معطوف گردد. این رویکرد می‌تواند زمینه‌ساز ارتقاء کیفیت و اثربخشی ارزیابی‌های تکوینی در بستر آموزش الکترونیکی شده و بستر مناسبی را برای انجام پژوهش‌های آینده فراهم آورد