نسبت دوره فاطمیان و تاریخ تمدن اسلامی: تأملی نظری
نویسندگان
doi
10.30495/jhcin.2023.22304چکیده
دوره فاطمیان (297-567ه) در تاریخ تمدن اسلامی چه جایگاهی دارد؟ با آنکه در تاریخ سیاسی و مذهبی اسلام این دوره کموبیش دورهای مهم محسوب میگردد، در مطالعات تمدن اسلامی جایگاه چندان روشن و برجستهای برای آن در نظر گرفته نمیشود. در واقع، تمرکز بر دوره و سرزمینی خاص در مطالعات تمدنی و به صورت مشخص عراق عصر عباسی مانع از ترسیم جایگاه تمدنی مراکز دیگر همعصر با آن یا تمدنوارههای مهم ذیل تمدن اسلامی از جمله تمدن دوره فاطمیان شدهاست. ازاین روی شایسته است نسبت این دوره با تاریخ تمدن اسلامی بازخوانی و تبیین شود. برای انجام این مهم در این مطالعه از روش تبیین تاریخی با رویکرد نظری-مفهومیِ تکثرگرایی مراکز تمدنی استفاده شدهاست. با توجه به تطبیق روزگار فاطمیان با اهم الزامات یک دوره تمدنی به مانند استقرار دولتی قدرتمند بهعنوان اداره کننده و حافظ امنیت جامعه، قلمرو سیاسی و تمدنی گسترده از مغرب تا شام، بهانضمام حجاز و یمن با مرکزیت و محوریت مصر بهعنوان بستر جغرافیایی مطلوب و نیز جامعه انسانی فعال و مولد ثروت مادی و معنوی میتوان از دورهای موسوم به تمدن اسلامی در دوره فاطمیان سخن گفت. همچنین بهواسطه کوششهای حاکمان فاطمی در عرصه تمدنسازی و ارتقاء جایگاه مصر بهعالیترین جایگاه از نظر فرهنگی و تمدنی در دوره اسلامی حتی میتوان از تمدن عصر فاطمی یا تمدن فاطمیان نیز یاد کرد.
