ارزیابی و اولویتبندی روشهای شادابسازی مدارس با توجه به استانداردهای کالبدی طراحی فضاهای آموزشی (مطالعۀ موردی: آموزش و پرورش شهرستان جلفا)
نویسندگان
1 دانش آموخته مدیریت آموزشی دانشگاه آزاد اسلامی واحد مرند
2 مربی، گروه زبان انگلیسی، واحد ارس، دانشگاه آزاد اسلامی، هادیشهر، ايران
3 مدیریت، دانشگاه آزاد اسلامی واحد جلفا
doi
چکیده
چکیده مقدمه: شادابسازی مدارس بهعنوان یکی از مؤلفههای اساسی در ارتقای کیفیت نظام آموزشی، نقش مهمی در بهبود یادگیری، سلامت روانی دانشآموزان و افزایش انگیزش تحصیلی ایفا میکند. محیط فیزیکی مدرسه، بهویژه استانداردهای کالبدی طراحی فضاهای آموزشی، از عوامل کلیدی مؤثر بر ایجاد نشاط، پویایی و احساس تعلق در دانشآموزان و معلمان بهشمار میرود. در سالهای اخیر، توجه پژوهشگران و سیاستگذاران آموزشی به این موضوع افزایش یافته است، زیرا طراحی نامناسب فضاهای آموزشی میتواند منجر به کاهش تمرکز، افت انگیزه، خستگی روانی و درنهایت تضعیف فرایند یاددهی ـ یادگیری شود. برایناساس، پژوهش حاضر با هدف ارزیابی و اولویتبندی روشهای شادابسازی مدارس با تأکید بر استانداردهای کالبدی طراحی فضاهای آموزشی در شهرستان جلفا انجام شده است. مواد و روشها: این پژوهش از نظر هدف، کاربردی و از نظر روش گردآوری دادهها، توصیفی ـ پیمایشی با رویکرد مطالعۀ موردی است. جامعۀ آماری پژوهش شامل کلیۀ معلمان مدارس دولتی تحت پوشش آموزش و پرورش شهرستان جلفا به تعداد ۶۰۰ نفر بود. با استفاده از جدول مورگان و روش نمونهگیری تصادفی ساده، حجم نمونه ۲۳۴ نفر تعیین شد. ابزار گردآوری دادهها پرسشنامه محقق ساخته بود که بر اساس مبانی نظری و الگوی لین و همکاران (۲۰۱۲) طراحی گردید. این الگو چهار بعد اصلی را برای شادابسازی مدارس معرفی میکند که شامل: ۱) استانداردهای طراحی فیزیکی مدارس، ۲) استانداردهای بهداشت مدارس، ۳) استانداردهای مربوط به رنگآمیزی فضاهای آموزشی، و ۴) استانداردهای ابزارها و امکانات آموزشی است. برای اطمینان از روایی ابزار پژوهش، از روایی محتوایی با بهرهگیری از نظر خبرگان شامل متخصصان مدیریت آموزشی، روانشناسی تربیتی و معماری استفاده شد. همچنین، بهمنظور بررسی پایایی پرسشنامه، یک مطالعۀ مقدماتی بر روی ۳۰ نفر از جامعۀ آماری انجام گرفت و ضریب آلفای کرونباخ برابر با ۰٫۸۹ به دست آمد که نشاندهندۀ پایایی مطلوب ابزار اندازهگیری است. دادههای گردآوریشده با استفاده از نرمافزار SPSS نسخۀ ۲۶ و با بهرهگیری از آمار توصیفی و آمار استنباطی شامل آزمون تی تکنمونهای و آزمون رتبهبندی فریدمن مورد تحلیل قرار گرفت. نتایج و یافتهها: یافتههای پژوهش نشان داد که از دیدگاه معلمان، هر چهار مؤلفه استانداردهای کالبدی طراحی فضاهای آموزشی به طور معناداری بالاتر از حد متوسط نظری (عدد ۳) قرار دارند و همگی بهعنوان روشهای مؤثر شادابسازی مدارس ارزیابی میشوند. نتایج آزمون تی تکنمونهای نشان داد که استانداردهای طراحی فیزیکی مدارس با میانگین ۳٫۹۳، مقدار تی ۱۸٫۰۱ و سطح معناداری ۰٫۰۰، نقش بسیار مهمی در شادابسازی مدارس ایفا میکنند. پس از آن، استانداردهای ابزارها و امکانات آموزشی مدارس با میانگین ۳٫۹۴، مقدار تی ۱۹٫۶۲ و سطح معناداری ۰٫۰۰ در جایگاه دوم قرار گرفتند. استانداردهای مربوط به رنگآمیزی مدارس با میانگین ۳٫۶۹ و استانداردهای بهداشت مدارس با میانگین ۳٫۵۲ نیز به ترتیب در رتبههای بعدی قرار داشتند که هر دو مؤلفه نیز از نظر آماری معنادار ارزیابی شدند. به منظور تعیین اولویتبندی نهایی این چهار روش، از آزمون فریدمن استفاده شد. نتایج این آزمون (کای دو: ۵۰٫۹۸۱، سطح معناداری: ۰٫۰۰) نشان داد که بین روشهای شادابسازی مدارس از نظر میزان اهمیت، تفاوت معناداری وجود دارد. بر اساس میانگین رتبهها، استانداردهای طراحی فیزیکی مدارس با میانگین رتبۀ ۲٫۸۲ بالاترین اولویت را به خود اختصاص دادند. پس از آن، استانداردهای ابزارها و امکانات آموزشی مدارس با میانگین رتبۀ ۲٫۷۵، استانداردهای مربوط به رنگآمیزی فضای مدارس با میانگین رتبۀ ۲٫۳۳ و درنهایت استانداردهای بهداشت مدارس با میانگین رتبۀ ۲٫۱۰ در اولویتهای بعدی قرار گرفتند. این نتایج بیانگر آن است که از دیدگاه معلمان، کیفیت طراحی فیزیکی و امکانات آموزشی، نقش محوریتری نسبت به سایر ابعاد در ایجاد شادابی مدارس ایفا میکند. نتیجهگیری: در مجموع، نتایج پژوهش حاضر نشان میدهد که شادابسازی مدارس در شهرستان جلفا مستلزم توجه همزمان و نظاممند به چهار بعد کلیدی استانداردهای کالبدی طراحی فضاهای آموزشی است. بااینحال، طراحی فیزیکی بهینۀ مدارس با تأکید بر عواملی همچون نور طبیعی مناسب، وجود فضاهای سبز، انعطافپذیری فضاهای آموزشی، ایمنی و ارگونومی، بهعنوان مهمترین اولویت شناخته میشود. این یافتهها با نتایج پژوهشهای پیشین در داخل و خارج از کشور همسو است که بر نقش تعیینکنندۀ محیط فیزیکی در ارتقای نشاط، سلامت روانی و بهبود عملکرد تحصیلی دانشآموزان تأکید دارند. با توجه به شرایط خاص شهرستان جلفا، پیشنهاد میشود مسئولان آموزش و پرورش و نوسازی مدارس، با اولویتبندی سرمایهگذاریها در حوزۀ طراحی فیزیکی و بهروزرسانی تجهیزات آموزشی، اقدامات عملی و مؤثری برای تبدیل مدارس به محیطهایی شاد، جذاب و تسهیلکنندۀ یادگیری انجام دهند. همچنین، پیشنهاد میشود در پژوهشهای آتی، نقش متغیرهای روانشناختی، اجتماعی و مشارکت مستقیم دانشآموزان در کنار عوامل کالبدی مورد بررسی قرار گیرد تا الگوی جامعتری برای شادابسازی مدارس ارائه شود.
