فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

در این مقاله با رویکردى تاریخی تلاش شده که بافت بنای مسجدالنبی و ذهنیات جامعۀ اسلامی درباره این مسجد و برخی مساجدى که در سده‌های اولیه اسلامی در ایران از این الگو تقلید كرده‌اند، دو مورد مسجد فهرج و تاری‌خانه، بررسی گردد و این پرسش پی گرفته شود که آیا الگوی عربی مسجدالنبی در ایران با نگاهی سراسر تقلیدی و قدسی‌انگارانه بازتولید شد یا اينكه این روند بیش‌تر تابع اقتضائات اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و اقلیمی خاص ایران بوده است؟ پژوهش بر پایه توصیف مسجدالنبی در متون کهن اعم از متون تاریخی و حدیثی، با تاکید بر ذهنیات مسلمانان نخستین، و نیز بررسی دو نمونه از مساجد مهم ایرانی، یعنی فهرج و تاری‌خانه تدوين شده است. انتخاب این دو مسجد به جهت قدمت بناها، حفظ ساختار بومی اولیه و امکان تحلیل تطبیقی با طرح مسجدالنبی است. یافته‌ّهای این پژوهش نشان داد که تقليد از طرح مسجدالنبی در عمل کنشی عرفى و معمارانه برای پاسخ‌گویی به نیازهای مومنان نخستین بوده است و با اینکه بنای مسجدالنبی به عنوان نخستین مسجد و با توجه به ذهنیات مومنان نخستین طبعاً متضمن رگه‌هایی از اثرگذاری دينمدارانه بوده، اما تقلید از نقشۀ آن بر مقتضای شرایط زمان و برآمده از عرف معمارى رایج بوده است.