تبارشناسی گفتمان تعارفات سیاسی در سنت دینی ایرانی و اسلامی
نویسندگان
1 دانشجوی دکتری تاریخ اسلام، دانشگاه الزهرا
2 استاد تاریخ دانشگاه الزهرا،تهران، ایران.
3 دانشیار گروه تاریخ، دانشکده ادبیات، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران
4 استاد جامعهشناسی و مدیریت، دانشگاه شهیدبهشتی، تهران، ایران.
doi
https://doi.org/10.71871/jhcin.2026.1214738چکیده
زبان دین، در بسیاری از جوامع تاریخی، بستری برای بازتولید قدرت سیاسی و اطاعت آیینی فراهمکرده است. این مقاله با رویکردی تطبیقی، به تبارشناسیگفتمان تعارفات سیاسی در سنتهای دینی زرتشتی و اسلامی میپردازد و میکوشد نشان دهد چگونه مفاهیم دینی به ابزارهای تمجید از قدرت تبدیل شدهاند. این مقاله با تحلیل مفهومی و زبانی متون اصیل، پیوند دین، زبان و قدرت را در شکلگیری تعارفات سیاسی بازنمایی میکند و افقی نو برای نقد سنت دینی-سیاسی در ایران میگشاید. روش پژوهش، تبارشناسی مفهومی فوکویی و تحلیل انتقادیگفتمان است و دادهها شامل متون دینیکلاسیک ایرانی و اسلامیاند که بهصورت هدفمند انتخاب شدهاند. یافتهها نشان میدهد مفاهیمی چون«فرة ایزدی»،«اطاعت از اولوالأمر»، «تقیه»،«جبر» در آغاز معنایی اخلاقی یا معنوی داشته، اما درگذر زمان، کارکردی سیاسی و سلطهپذیر یافتهاند. تحلیلگفتمان انتقادی آشکار کرد که زبان دین در هر دو سنت، بستری دوگانه دارد: هم ظرفیت مقاومت و نقد، و هم قابلیت نهادینهسازی سلطه از طریق تثبیت معنای تعارفآمیز. این مقاله، با بهرهگیری از تبارشناسی مفهومی فوکو و تحلیل میدان نمادین بوردیو، نخستین تطبیق لایهمند میان دو سنت را از منظرگفتمانی ارائه میدهد.
