عاشوراء در فرهنگ اسلامی: وجوه تشابه و تمایز آیینهای شیعیان و عامّۀ مسلمانان
نویسندگان
1 دانشیار گروه الهیات و معارف اسلامی، دانشکدۀ تعلیم و تربیت اسلامی، واحد گرگان،دانشگاه آزاد اسلامی،گرگان،ایران
doi
https://doi.org/10.71871/jhcin.2026.1231891چکیده
این مطالعه با هدف کاوش و مقایسۀ آیینهای روز عاشوراء در دو جریان اصلی جهان اسلام، شیعیان و عامۀ مسلمانان، و با تأکید بر وجوه تشابه و تمایز ساختاری آنها صورت میگیرد. رویکرد مطالعه فرازمانی و با نظر به کارکرد آیینها است؛ یعنی آیینهای هر یک از دو فرقه فارغ از توالی تاریخی شکلگیریشان بررسی خواهند شد و بر این وجه مشترک تأکید خواهد گشت که این آیینها قرار است معنایی مرکزی را برای جامعۀ خود تداعی کنند. روش تحقیق نیز تطبیقیـتوصیفی و مطالعه از نوع اکتشافی، و مبتنی بر تحلیل منابع تاریخی و حدیثی هر دو فرقه و دستآوردهای مطالعات معاصر خواهد بود. نقطۀ تمرکز بحث بر تقابلهای آیینی دو فرقه است که خود را در اجزاء مختلف آیینها مانند نوع غذا، حال و هوای مراسم و حکم روزهداری عاشوراء بازمینماید. این تقابلها شواهدی از یک پدیدۀ تأملبرانگیز ارائه میدهند: عاشوراء برای شیعیان روز عزاداری و تعطیلی همۀ مظاهر زندگی روزمرۀ عادی، و برای عامۀ مسلمانان روزی مبارک و نماد شور زندگی است. ازدیگرسو شاهد شباهتهای ساختاری تأملبرانگیزی نیز در آیینهای عملی هر دو گروه در طول تاریخ هستیم؛ شباهتهایی همچون اهتمام هردو فرقه به برگزاری بزرگترین اجتماعات سالانۀ خود در این روز، اهتمام به اطعام عمومی، توجه به یتیمان و نذر و قربانی؛ گرچه البته این رفتارها در آیینهایی کاملاً متفاوت و بعضاً متضاد جلوهگر شده باشند. هدف از مطالعۀ کنونی آزمون همین است که آیا این تقابل و تشابه همزمان را میتوان صرفاً برآمده از رقابتهای فرقهای متأخر دانست، یا باید آن را نشاندهندۀ تبار مشترکی دانست که ریشه در رویارویی کهن هر دو جریان با رویدادی سرنوشتساز در صدر اسلام دارد؛ رویدادی که هرکدام به شیوهای متفاوت و حتی معکوس بازنمایی کردهاند.
