درآمدی بر فرآیند تحول دولت صفویه؛ گذر از نهاد صوفیه به عناصر شاهسونی (تا پایان حکمرانی شاه عباس اول)
نویسندگان
1 گروه معارف اسلامی ،واحد مهاباد، دانشگاه آزاد اسلامی، مهاباد، ایران
doi
چکیده
بررسی تحولات ساختاری دولت صفویه بعنوان مهمترین مطالعات تاریخ ایران دورة اسلامی پیوسته مورد توجه پژوهشگران بوده است.لیکن بازکاوی این مهم بدون توجه به فرآیند گذر از نهاد دینی صفویه و جایگزینی عناصر شاهسونی تلاشی کم ثمر خواهد بود. این پژوهش توصیفی- تحلیلی بدنبال پاسخگویی بدین سوال اصلی است که گذر از نهاد صوفیه و جایگزینی عناصر شاهسونی چه تحولاتی را در ساختار دولت صفویه برجای گذاشت؟ باستناد منابع تاریخی نتایج نشان میدهد؛ مبادی دولت صفوی در دوره شاه اسماعیل، ساختاری دین سالارانه متکی بر رابطة مراد و مریدی بود. چنانچه واگذاری مناصبی نظیر وکیل نفس همایون و خلیفه الخلفاء به عشایری که در حُکم مریدان شاه بودند، اشراف قزلباش را به کارآمدترین نهاد دولتی تبدیل نمود. اما شاه عباس درصدد شد تا بواسطة جلب گروههای غیر قزلباش، موجبات تحرک اجتماعی در پیروان شاهسونی گردد. وی دور از شور مذهبیِ قزلباش ها تحولات دولت را از دین مداری به دیوانسالاری تغییر داد. چنانچه این خط مشی با گذر از ساختار نظامیِ مبتنی بر ایلات، باعث احیاء جایگاه شاه و تقویت سلطنت در هرم قدرت سیاسی گردید؛ چراکه با گذر از مبنای دین سالاری به سمت سلطان مداری، خلأ ناشی از فقدان پیوند معنوی بین شاه و مردم جبران گردید.
