تحول مفهوم شهادت، رثاء و نمادهای عاشورایی در آیینهای شیعی از قرون نخستین تا دوره صفوی؛ از مناسک بدوی تا نظاممند شدن سوگواری دولتی
نویسندگان
1 گروه تاریخ،واحدابهر،دانشگاه آزاد اسلامی،ایران
2 گروه تاریخ،واحد هیدج، دانشگاه آزاد اسلامی، هیدج ، ایران
3 گروه تاریخ ، واحد ابهر ، دانشگاه آزاد اسلامی، ابهر، ایران
4 استادیار، گروه تاریخ،دانشگاه فرهنگیان تهران، ایران
doi
چکیده
پژوهش حاضر به بررسی تحول مفهوم شهادت، رثاء و نمادهای عاشورایی در آیینهای شیعی از قرون نخستین تا دوره صفوی میپردازد و میکوشد نشان دهد چگونه مجموعهای از مناسک ابتدایی و غیررسمی مرتبط با سوگواری امام حسین به تدریج در روندی چندقرنی به نظام آیینی ساختیافته و دولتی تبدیل شد. هدف اصلی مطالعه، فهم این فرایند تحولیابنده و تبیین عوامل الهیاتی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی اثرگذار بر شکلگیری نوعی الگوی رسمی سوگواری است. روش تحقیق بر پایه تحلیل تاریخی ـ انتقادی منابع اولیه، مقایسه گزارشهای کهن، بررسی شواهد مردمنگارانه و تحلیل گفتمان نمادهای عاشورایی است. یافتههای پژوهش نشان میدهد مفهوم شهادت در سدههای نخستین بیشتر بر هویتسازی اعتقادی، تعریف مرزهای ایمانی و بازنمایی مظلومیت اهلبیت متمرکز بود، اما از دورههای متأخر عباسی تا صفوی، این مفهوم به بستری برای تشکیل هویت جمعی، بازسازی حافظه تاریخی و ایجاد همبستگی اجتماعی بدل شد. همچنین رثاء از قالبهای محدود اولیه به ساختارهای نظامیافتهتری چون منبر، مرثیهسرایی، روضهخوانی و تعزیه گسترش یافت و نمادهای عاشورایی ـ همچون علم، نخل، بیرق، شبیهسازی و صحنهآرایی ـ از نشانههای پراکنده مردمی به ابزارهای آیینی رسمی بدل گردید. نتیجه نهایی پژوهش نشان میدهد که در دوره صفوی، پیوند نهاد دولت و هویت شیعی موجب انسجام و نهادینهشدن الگوهای سوگواری و تثبیت یک نظام آیینی منسجم شد که بازتاب آن در ساختارهای دینی، سیاسی و فرهنگی جهان تشیع باقی مانده است.
