نشانه شناسی معماری مساجد معاصر تهران با تکیه بر نظریه پیرس
نویسندگان
1 استادیار گروه معماری، واحد زنجان، دانشگاه آزاد اسلامی، زنجان، ایران.
2 دانشجوی دکتری معماری، گروه معماری، واحد زنجان، دانشگاه آزاد اسلامی، زنجان، ایران.
3 استادیار، گروه معماری، واحد زنجان، دانشگاه آزاد اسلامی، زنجان، ایران
doi
10.71882/jisaud.2025.1192392چکیده
نشانهشناسی علمی است که میتواند با پرداختن به سـازوکارهای تولیـد، انتقـال و دریافـت معنا در یک بنا، نمـود عینـی یک مفهـوم یـا پدیدهای غایـب را جهـت برقراری ارتبـاط بـا مخاطب بیان کند. به دلیل تأثیر عمیقی که نمادها و نشانهها بر روی طرح و ساختار معماری مساجد دارد، تحقیق حاضر باهدف حفظ هویت دینی و فرهنگی در مساجد به دنبال شناسایی نمادها و نشانههای موجود در مساجد معاصر و مقایسه آن با آرایههای نشانهای بهکاررفته در مساجد سنتی است. روش تحقیق توصیفی- تحلیلی – تطبیقی بوده و در آن از نظریه نشانهشناسی پیرس استفاده شده است. در راستای دستیابی به هدف تحقیق چهار مسجد از مساجد شهر تهران (مسجد دانشگاه تهران، الغدیر و امام رضا (ع) بهعنوان مساجد معاصر و مسجد امام تهران بهعنوان مسجد سنتی) در پنج لایه (محیطی، ساخت، دسترسیها، عملکردی و منظر) و سه سطح (معانی صریح، معانی ضمنی) موردبررسی قرار گرفته است. یافته ها نشان می دهد موقعیت قرارگیری مساجد نسبت به گذشته که در محور اصلي شهر بود، تغییریافته و به لحاظ دسترسی و قلمرو نیز، درونگرایی در مساجد معاصر کنار رفته و سلسلهمراتب فضایی نمودي فرمي پیداکرده است که این امر موجب ایجاد تحول در هندسه ساختاري بهویژه اصل تقارن و تناسبات در مساجد معاصر شده است. نتایج تحقیق بیانگر این است که معماری سنتی مساجد اغلب شامل عناصر و المانهای مشخصی است که بهعنوان نمادها و نشانههای دینی شناخته میشوند اما با پیشرفت تکنولوژی و پیدایش رویکردهای مدرن در معماری، طراحان و معماران مساجد معاصر نیز با رویکرد معاصرسازی مساجد به طرحها و الگوهای نو روی آوردهاند. در اثر این تغییر و تحولات، نمادها و نشانههایی که بازتاب فرهنگ و اعتقادات بود و به انتقال معانی مذهبی و فرهنگی کمک میکرد، در حاشیه قرارگرفته و جای خود را به الگوهای جدید داده است.
