شناسایی و اولویت‌بندی شاخصه‌های مؤثر در احیای حمام‌های تاریخی با روش تحلیل سلسله‌مراتبی (نمونه موردی: حمام‌های صفوی اصفهان)

نویسندگان

1 دانشیار گروه معماری، واحد مشهد، دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایران.

2 دانشجوی دکتری معماری، واحد مشهد، دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایران.

3 استادیار گروه معماری، واحد مشهد، دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایران.

doi
10.71882/jisaud.2025.1119011
چکیده

معماری ایرانی، میراث ارزشمندی از نسلهای پیشین است که باید به آیندگان منتقل شود. احیا، یکی از مهم‌ترین روش‌های حفاظت از بناهای تاریخی است که خود مستلزم مداخلاتی چندبعدی است. حمام‌های تاریخی بنا به دلایل متعدد، یکی از آسیب‌پذیرترین گونه‌های معماری هستند که در روزگار حاضر با توجه به دگرگونی در شیوه زندگی، به‌تدریج متروکه و مخروبه می‌شوند. لذا حفظ حمام‌های تاریخی از طریق احیای آن‌ها ضرورتی انکارناپذیر دارد. هدف اصلی تحقیق بر شناسایی و اولویت‌بندی معیارهایهای مؤثر بر احیای حمام‌های دوره صفوی اصفهان تمرکز دارد و در پی یافتن پاسخی برای این پرسش‌ها است که شاخص‌های مؤثر در احیای حمام‌های دوره صفوی اصفهان کدام‌اند؟ و اولویت‌بندی شاخص‌ها (بهمنظور مداخله در حمام‌های صفوی اصفهان) به چه ترتیب است؟ روش تحقیق، ترکیبی است؛ بخش کیفی پژوهش، به گردآوری شاخص‌های اصلی و زیرشاخص‌ها از مبانی نظری، مرور ادبیات تحقیق و مطالعات میدانی می‌پردازد. در بخش کمی، شاخص‌ها و زیرشاخص‌ها با روش دلفی و از طریق متخصصان مرمت نگرش‌سنجی شده و با روش تحلیل سلسله مراتبی و مقایسه زوجی، اولویت‌بندی شده‌اند. در مطالعات میدانی، از بین بیش از 50 باب حمام تاریخی استان اصفهان، بر اساس تمرکز پژوهش بر دوره‌ صفوی و با قضاوت پژوهشگران، به‌صورت غیر تصادفی و غیر احتمالاتی، تعداد 9 باب حمام به‌عنوان نمونه انتخاب شده‌اند. نتایج تحقیق نشان می‌دهند که در احیای حمام‌های دوره صفوی اصفهان، چهارده شاخص اصلی و 45 زیرشاخص مرتبط را باید در سه حوزه فنی- کالبدی، اجتماعی- فرهنگی و اقتصادی دسته‌بندی کرد که این سه حوزه ضمن ارتباط منطقی و مفهومی با یکدیگر، هر کدام مستقلاً دارای اولویت هستند و باید به‌صورت هم‌زمان موردتوجه قرار گیرند. توجه به اصول مدون حفاظت با توجه به قوانین و منشورهای مرمتی، حفظ ارزش‌های تاریخی- فرهنگی و کارکردی حمام‌های تاریخی و اختصاص دادن بودجه‌ معین برای احیای حمام‌های تاریخی، شاخص‌های دارای اولویت هستند.