واکاوی مفهوم «سوژه» در رویکردهای تحلیل گفتمان
نویسندگان
1 دانشآموخته دکتری رشته جامعهشناسی سیاسی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
2 استاد جامعهشناسی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران (نویسنده مسئول)
doi
چکیده
مفهوم سوژه ریشه در تفکرات دوران نو زایش دارد که در قرن بیستم ماهیتی سیاسی یافت؛ سوژه را حداقل از سه منظر میتوان مورد بررسی قرار داد؛ ازنظر مدرن که با دکارت آغاز میگردد، سوژه فاعل شناسایی است که مستقل از نیروهای متافیزیکی توانایی اندیشیدن و کنش را داراست. از منظر پساساختارگرا و پسامدرن که به صورت خاص در اندیشه فوکو تجلی مییابد، سوژه ابداع عصر مدرن است و با پایان مدرنیسم نیز رو به افول گذاشته است. در این معنا سوژه مقهور عناصر قدرت است و تماماً در بستر نیروهای تاریخی و گفتمانهای آن شکل میگیرد. در منظر سوم، سوژه فاعلی است که در بستر نیروهای تاریخی و گفتمانها شکل میگیرد اما توان مقاومت و تغییر آن را نیز داراست و بر آن اثر میگذارد. این مقاله با روش اسنادی به مطالعه مفهوم سوژه در رویکردهای مختلف تحلیل گفتمان میپردازد. نتایج پژوهش نشان میدهد که سوژه و هویت آن فراز و نشیبهای زیادی پشت سر نهاده است؛ گاه در هیبت کنشگری خلاق و اثرگذار و گاه در قالب موجودی منفعل و محصور. از منظر رویکردهای تحلیل گفتمان بهویژه رویکرد گفتمان لاکلائو و موفه سوژهها در موقعیتهایی خاص قادر به فروپاشی یک گفتمان و هژمونیک ساختن گفتمانی دیگر میشوند.
