بررسی سپهرنشانهای عرفان و تصوف اسلامی در اسرارالتوحید؛ شیخ به مثابة مرکز سپهر و نظام معناساز
نویسندگان
1
2
doi
چکیده
فرهنگ عرفان را باید در هنجارها، آداب، شعائر، نمادها و ارزشهایی بجوییم که دستاورد سالیان این سیستم و اعضایآن است. فرهنگبازنماییشده در کتاباسرارالتوحید، سلسلهمراتبی از نشانههایعرفانی، با سازکارهایی از نظامهای نشانهایخاص است که همچون سازکار واحدی عملمیکند. این جهاننشانهای که همانا سپهرنشانهای اسرارالتوحید و منطبق با جهانذهنی شیخ ابوسعیدابوالخیر و تجلیگر اُوموِلت(جهان فردی) اوست، به روش توصیفیتحلیلی و با رویکرد نشانهشناسیفرهنگی مکتب مسکو-تارتو بررسیشدهاست. یافتهها نشان میدهد جهاننشانهای اسرارالتوحید دارای دو وجه است؛ فضایدرونی آن که از مرکزوحاشیه تشکیلشده و نسبت میان آنها نامتقارن و ناهمگن است و فضایبیرونی که در تقابل با درون اما پیوسته در حال تعامل با آن است. در مرکز، شیخمیهنه، انگارهها، کنشهایگفتاری، رفتاریوتعاملات او به صورت لایهوار ساختبندی میشود. شیخ هم به تولیدوتثبیتمعانی میپردازد و هم گزارهها و مضامین دیگر سپهر را تبیین و ساماندهی میکند. نظاموارههاییچون: علمجامع، نظر، دعا، هیبت، شکوه، صدق، ولایتداشتنشیخ و همچنین ایماژ گزارههایی چون هدایتگری خلق، محور جهان هستی، مراقبت و احاطهدائمی شیخ بر همه و ... در خلال پر تکرارحکایات، نظمی نوین در هسته سپهر را شکلمیدهند. این مؤلفهها در مرکز، منجر به تشابه و همارزی سپهر شیخ با صفاتوافعالالهی میشود و مخاطب را به برابرانگاری آنها سوقمیدهد تا دلالت بر جانشینی واقعی انسانکامل(شیخ) و خلیفهالهیبودن او باشد.
