بررسی تطبیقی درمان یرقان در پزشکی سنتی ایران، در مناطقی از جنوب و شمال
نویسندگان
doi
چکیده
زمینه: یرقان یا زردی ( Icterus / Jaundice ) نوعی بیماری دستگاه گوارش و شکم است که با تغییر رنگ و زرد شدن پوست و سفیدی چشم بیمار همراه است. در پزشکی سنتی ایران، یرقان، نوعی اختلال کبدی و گونه ای بیماری صفراوی (آتشی) به شمار می رود که پزشکان قدیم آن را با تغییر رنگ بدن به زردی یا سیاهی توصیف می کردند. این بیماری در میان اقوام مختلف ایران با شیو ه های مختلف سنتی (اعم از گیاهی و غیرگیاهی) مداوا می شود. هدف از این پژوهش شناخت روش های درمانی بیماری یرقان است که در دو منطقه شمالی و جنوبی ایران (آذربایجان غربی و هرمزگان) به کار می رفته است. همچنین این پژوهش درصدد است که از منظر تطبیقی، چگونگیِ درمان سنتی این بیماری را در دو منطقۀ یادشده به روش میدانی و اسنادی بررسی کند. مواد و روش ها : داده های تحقیق حاضر نتیجۀ پژوهش های انسان شناختی و مبتنی بر کار میدانی (تکنیک مصاحبۀ عمیق و مشاهده) و اسنادی و کتابخانه ای است؛ برای گردآوری این داده ها از همۀ روش های تحقیق میدانی، اسنادی و کتابخانه ای بهره گرفته شده است. مصاحبه با ماهی فروشان به عنوان افراد آگاه بومی یکی از این روش ها بوده است. یافته ها : از روزگار گذشته تاکنون، درمان بیماری ها به شیوۀ سنتی یکی از شناخته شده ترین روش های مداوا در فرهنگ اقوام مختلف بوده است و با توجه به وسعت، غنا و تنوع فرهنگی- قومی ایران، درمان با شیوۀ مذکور، جایگاه ویژه ای دارد. به طور کلی در کنار استفاده از گونه های دارویی مختلفی همچون «جرو»، هندوانۀ زرد، «بولاغ اوتی»، میوۀ خارشتر و چند گونۀ گیاهی دیگر روش هایی چون تیغ زدن، استفاده از مهرۀ زردرنگ، داغ کردن، خوراندن ماهی زنده به بیمار، بهره بردن از آب های معدنی و استفاده از فرآورده ای خاص از چند نوع ماهی («گین»، «طوطی ماهی» و غیره.) به عنوان تن شویه شایع ترین روش های درمانی یرقان در دو نقطۀ مد نظر بودند. نتیجه گیری: تنوع گسترده ای از روش های درمانی، گیاهان دارویی، فرآورده های دریایی و آیین های خاص شفابخشی در هر دو منطقۀ جغرافیایی مورد پژوهش ثبت شده است. روش های متنوعی که در پزشکی سنتی یک منطقه وجود دارد، با تشابه فراوانی در مناطق دیگر نیز مشاهده می شوند. مطالعه پزشکی سنتی می تواند ضمن شناسایی این روش ها، تبادلات و تأثیرات فرهنگی میان اقوام ساکن در منطقه و مناطق دیگر را بازگو کند.