فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

کتاب دلائل الإعجاز فی علم المعانی از جرجانی امامِ بلاغت است. ظاهراً در این کتاب باید مسائل مربوط به فنّ معانی بحث شود، ‌ولی چنین نیست بَلْ در این کتاب از: کنایه، استعاره،‌ تمثیل، تشبیه و مجاز هم بحث شده؛ همان طوری که در کتاب دیگر عبدالقاهر به نام اسرار البلاغة فی علم البیان از مباحث‌ِ مربوطِ به علمِ معانی مانند: تقدیم،‌تأخیر، حذف، فصل، وصل، التفات، ایجاز و اِطناب هم سخن گفته شده است. یا مثلاً در کتاب البدیع ابن معتز، تنها مَباحثِ علم بدیع مورد بحث قرار نگرفته بل از استعاره، التفات هم بحث شده است. علّت چیست؟ علّت آن است که تقسیم‌بندی علوم بلاغی به سه قسم معانی، بیان و بدیع از ابتکاراتِ سکاکی (م. 626 هـ) و بدرالدّین ابن مالک است در کتاب المصباح ... در این گفتار، گفته شده که مفهوم بیان، بدیع و معانی، نزد متقدّمان، نه آن چیزی است که امروزه به کار می‌رود. یا مثلاً کلمه‌ی مَجاز در نظر ابوعُبیده مَعْمَربن مُثنّی (م. 210 یا 211 هـ) در کتابِ مَجاز القرآن نه مجازِ قسیم الحقیقة است بَلْ در نظرِ او مجاز به مَعنایِ تفسیر است.