فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

پژوهش حاضر با روی‌کردی میان‌رشته‌ای در حوزۀ ادبیات حماسی و جامعه‌شناسی سیاسی، ماهیت و دینامیسم بحران‌های اجتماعی را در شاهنامه فردوسی واکاوی می‌کند. مسأله پژوهش این است که شاهنامه فراتر از متنی زیبایی‌شناختی، به‌مثابه «مخزن حافظۀ فرهنگی»، الگوهای رفتار جمعی ایرانیان در مواجهه با گسست‌های تاریخی را بازنمایی می‌کند. این مقاله با تلفیق «ساختارگرایی تکوینی» گلدمن و نظریۀ «حافظۀ فرهنگی» آسمن و کاربست روش «تحلیل محتوای کیفی» با روی‌کرد استقرایی، موتیف‌های فروپاشی و بازسازی نظم را مدل‌سازی کرده است. یافته‌ها نشان می‌دهد روایت‌های شاهنامه از منطقی چرخه‌ای و دیالکتیکی تبعیت می‌کنند که در آن بحران طی فرآیندی چهارمرحله‌ای رخ می‌دهد: ۱) گسست فرهی ناشی از استبداد؛ ۲) حاشیه‌رانی خرد و سکوت نخبگان؛ ۳) سیطرۀ نیروهای ویرانگر و ظهور آنومی؛ ۴) کنشگری نیروهای مرزی و بازسازی نظم از طریق «بازگشت به اصول». نتیجه آنکه ساختار روایی شاهنامه، «ناخودآگاه سیاسی» جامعۀ ایرانی را شکل داده و فهم این الگوها برای درک آستانه‌های تحمل جامعه و مکانیسم‌های واکنش به بی‌عدالتی ضروری است.