فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

در اکثر زبان ­ها، فرایند واژه­ سازیِ ترکیب، از فرایندهای دیگر زایاتر است، به همین دلیل این فرایند جایگاه ویژه­ای در صرف هر زبان داشته و بیشتر مورد توجه دستورنویسان و زبان ­شناسان قرار گرفته است. واژه­ های مرکبِ یک زبان به صورت­ های مختـلفی قابل طبقه­ بندی هسـتند، یکی از این روش­ هایِ طبـقه­ بندی، تقسـیم ترکیب­ ها به دو دستۀ برون­ مرکز و درون­ مرکز است. در این مقاله به بررسی ترکیب­ های برون­ مرکز سه جزئی با ساختار N-P-N در زبان فارسی در چارچوب نظریه صرف ساخت می­ پردازیم. این پژوهش روابط معنایی نظام­مند، طرحواره ممکن ناظر بر عملکرد ساخت N-P-N، زیرطرحواره­ های آن و ساختار سلسله­ مراتبی این ساخت را در واژگان گویشوران زبان فارسی بررسی می­ کند. داده­ های مورد بررسی در این پژوهش از کتاب «فرهنگ فارسی عامیانه» اثر ابوالحسن نجفی (1387) انتخاب شده ­اند که جمعاً 88 داده جمع ­آوری شده و مورد بررسی قرار گرفته ­اند. رویکرد این پژوهش ساخت بنیان است و کوشیده است به روش تحلیلی-توصیفی و با بررسی محتوای استعاری و معنایی ترکیب­ های برون­ مرکز سه جزئی، الـگوهای واژه­ سازی ناظر بر آن­ها را بر اسـاس مفـهوم «ساخت» و «طرحـواره­ های ساختی» تبیین نماید. یافته ­های این پژوهش گویای این است که همه ترکیب­ های برون­ مرکز سه جزئی N-P-N که در این پژوهش مورد بررسی قرار گرفتند در قالب ده رابطه معنایی طبقه ­بندی می ­شوند؛ این روابط معنایی عبارت‌اند از: ویژگی، ویژگی شخص، زمان، مکان، حالت، چیز، وضعیت، شخص، کنش و تکرار زمان. هریک از این روابط معنایی و تفاوت آنها به کمک طرحواره ­های ساختی که به­ طور همزمان صورت و معنا را لحاظ می­ کند؛ ارائه شده­ اند. یکی دیگر از نتایج این پژوهش رابطه مستقیم بین میزان شفافیت معنایی یک ساخت در زبان فارسی با بسامد وقوع و زایایی آن بود. در پژوهش حاضر، تعداد ترکیب­ های عطفی N-be-N، 70 داده بوده که به صورت معناداری از دیگر ترکیب­ ها بیشتر است و این بسامدِ بالا گویای این است که در زبان فارسی این ساخت شفافیت معنایی و زایایی بیشتری برای اهل زبان دارد.