مصیبتنامۀ عطار نیشابوری؛ آمیزهای از اخلاق عملی و عرفان (با تکیه بر حکایتها)
نویسندگان
1 استادیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد بروجرد
doi
چکیده
دیدگاهها و سخنان اخلاقی عطار نیشابوری در نظم و نثر فارسی، ارزشمند و درخور تأمل و پژوهش بیشتر است. بهدلیل توجه به دیدگاهها عرفانی و زبانی عطار، بررسی مباحث اخلاقی و تعلیمی آثار وی، بهخصوص مصیبتنامه، کمتر پژوهش شده است. این پژوهش به روش تحلیل محتوایی و آماری، مصیبتنامه را بررسی کرده و در پی پاسخگویی به این سؤالهاست که کدام مضامین و محتواهای اخلاقی و اندرزی در نگاه عرفانی عطار در مصیبتنامه برجستهتر است؟ و آیا عرفان عطار به حکمت عملی نزدیک است؟ عطار در توجه دادن به اخلاق حسنه و انذار و نهی از رذیلهها دغدغهمند بوده است. مباحث اخلاقی و انسانساز موجود در ادبیات تعلیمی و عرفانی در سرتاسر سفر سالک فکرت (شخصیت اصلی مصیبتنامه) مکرر در این اثر عطار بازگو میشود. عطار بهخوبی، ضمن روایت تمثیل عرفانی سفر برای خودشناسی، از حکایتهای تعلیمی و اندرزی و اخلاقی غفلت نورزیده و تا حد ممکن در بخش حکایات کوتاه این منظومۀ عرفانی، جانب اخلاق و نکوداشت محاسن اخلاقی و دعوت بدانها و نکوهش رذیلههای اخلاقی و پرهیز و انذار از آنها را پیش چشم داشته است. نتیجۀ دیگر پژوهش این است که بیان اندرزها و مباحث تعلیمی بخش حکایتهای کوتاه در این چهل مقاله (منزل) معمولاً با آن بخش همسوست؛ برای مثال، حین روایت سفر سالک به نزد خاک، از خاکساری و تواضع سخن گفته است و در حین سفر نزد ابراهیم خلیل از مودت و خلّت و دوستی ورزیدن؛ نتیجۀ مهم دیگر این پژوهش این است که اکثر ابیات تعلیمی و اندرزی عطار در حکایات کوتاه بیان شده است و سخنان پیر به سالک فکرت، بیشتر جنبۀ عرفانی دارد.
