فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

زمينه و هدف: اثرات عوامل طبيعي و انساني بر تغييرات چرخه‌هاي هيدرولوژيکي در حوضه‌هاي آبريز سبب تهديد در امنيت و سلامت اکوسيستم‌هاي آبي و کاهش تنوع زيستي در رودخانه‌ها و تالاب‌ها شده است. در ساليان اخير به منظور حفظ اکوسيستم‌هاي طبيعي، کارکردها و خدمات وابسته به آنها توجه فزاينده‌اي به ارزيابي جريانات محيط‌زيستي در اين زيست‌بوم‌ها شده است. مقاله حاضر با هدف برآورد نياز آبي محيط زيستي رودخانه پلنگ‌ور با استفاده از روشهاي اکوهيدرولوژيکي ساده که علاوه بر خصوصيات هيدرولوژيکي ويژگيهاي اکولوژيکي رودخانه را نيز در نظر مي‌گيرد، صورت پذيرفت. روش پژوهش: در اين تحقيق ابتدا به دليل وجود شرايط اکولوژيکي مختلف و تنوع زيستگاهي متفاوت در بالادست و پايين دست رودخانه پلنگ‌ور از داده‌هاي 2 ايستگاه هيدرومتري مسجدپيش در بالادست و کلسر در پايين‌دست استفاده شد. سپس پارامترهاي موثر هواشناسي مانند بارش، دوره‌هاي ترسالي و خشکسالي مورد تجزيه و تحليل قرار گرفت و با محاسبه رژيم هيدروليکي جريان، مقادير دبي جريان در رودخانه در ماه‌هاي مختلف سال تحليل گرديد. در مرحله بعد جريان زيست‌محيطي رودخانه به صورت ماهانه از روش منحني تغييرپذيري در شرايط حداقل و حداکثر محاسبه شد و با نتايج حاصل از ساير روش‌هاي هيدرولوژيکي مانند روش‌هاي تنانت، تگزاس، تگزاس اصلاح‌شده و انتقال منحني تداوم جريان مقايسه گرديد. يافته‌ها: مقادير جريان محيط‌زيستي برآورد شده از روش RVA در رودخانه پلنگ‌ور در دو ايستگاه هيدرومتري مسجدپيش در بالادست و کلسر در پايين‌دست به ترتيب در شرايط حداقل جريان محيط‌زيستي برابر 84/0 و 01/5 مترمکعب بر ثانيه و در شرايط حداکثر جريان محيط‌زيستي برابر 4/1 و 69/9 مترمکعب بر ثانيه به دست آمد. مقادير برآورد شده جريان محيط‌زيستي در شرايط حداقل در ايستگاه مسجدپيش نشان مي‌دهد که روش RVA مي‌تواند شرايط اکولوژيکي رودخانه را در بخشي از سال به طور کامل حفظ نمايد زيرا در ماه‌هاي شهريور تا ارديبهشت عددي بين 60 تا 80 درصد ميانگين ماهانه را دربرمي‌گيرد. اما در ماه‌هاي خرداد، تير و مرداد که افزايش برداشت آب از رودخانه به دليل مصارف کشاورزي زياد است عملا روش RVA حدود 20 تا 40 درصد متوسط جريان را درنظرگرفته است که اين مقدار اگرچه با شرايط مناسب کمي فاصله دارد اما با توجه به شرايط محيطي و مديريت تخصيص منابع آب، مي‌تواند مقداري قابل قبول براي حفظ شرايط اکولوژيکي حداقلي در رودخانه باشد. همچنين نتايج مقادير برآورد شده جريان محيط‌زيستي در شرايط حداقل در ايستگاه کلسر در پايين‌دست رودخانه نشان داد که روش RVA مي‌تواند شرايط اکولوژيکي رودخانه را حفظ نمايد زيرا در کل سال حتي در ماه‌هاي گرم و بحراني توانسته است عددي بين 55 تا 80 درصد ميانگين ماهانه را دربربگيرد. مقادير برآورد شده از ساير روشهاي هيدرولوژيکي استفاده شده در اين مطالعه نتوانست جوابگوي نياز آبي محيط‌زيستي در رودخانه در ماه‌هاي گرم سال باشد. نتايج: در شرايط کمبود داده، استفاده از مقادير برآورد شده از روش محدوده تغييرپذيري جريان در شرايط حداقل ميانگين مي‌تواند با ارائه مقادير منطقي، شرايط اکولوژيکي رودخانه را تا حد زيادي حفظ نمايد. از آنجا که زمان اصلي تخمريزي ماهيان در زيست بوم پلنگ‌ور در ماه‌هاي اسفند، فروردين و ارديبهشت است لذا نتايج حاصل از روش RVA در شرايط حداقل در هر دو ايستگاه بالادست و پايين دست توانسته است به خوبي شرايط مناسب براي اين کارکرد مهم اکولوژيکي را حفظ نمايد و ضمانت علمي کامل براي اين ارزش اکولوژيکي يعني حفظ عمليات تخمريزي ماهيان در اين منطقه باشد. همچنين استفاده از روش‌هاي RVA در شرايط حداکثر و روش FDC-shifting در ماه‌هاي سرد سال يعني از ماه مهر تا ارديبهشت به دليل ارائه مقادير نزديک به ميانگين و يا حتي بيشتر از آن توصيه مي‌شود. اما در ماه‌هاي بحراني سال به ترتيب استفاده از روش‌هاي RVA در شرايط حداقل، روش تگزاس اصلاح شده، روش تگزاس و روش FDC-shifting توصيه مي‌گردد.