مقايسه توابع توليد آب-عملکرد در دو خاک معمولي و شور تحت کشت گندم (مطالعه موردي: استان خوزستان)
نویسندگان
1 مرکز تحقيقات مطالعات آب، واحد اصفهان (خوراسگان)، دانشگاه آزاد اسلامي، اصفهان، ايران.
2 پژوهشکده کشاورزی هسته¬ای، پژوهشگاه علوم و فنون هسته¬ای، سازمان انرژی اتمی،کرج
3 دانش آموخته کارشناسي ارشد خاکشناسي، واحد اهواز، دانشگاه آزاد اسلامي، اهواز، ايران.
4 استاديار پژوهش و عضو هيات علمي بخش تحقيقات خاک و آب، مرکز تحقيقات و آموزش کشاورزي و منابع طبيعي خوزستان.
doi
چکیده
مقدمه: با توجه به کمبود منابع آب در کشور، اتخاذ روشهاي کمآبياري و افزايش راندمان مصرف آب با هدف افزايش توليد به ازاي واحد آب مصرفي و استفاده بهينه از منابع محدود آب، امري ضروري و اجتنابناپذير است. برخلاف کشاورزي سنتي و شرايطي که محدوديت آب وجود ندارد، ميزان بهينه مصرف آب در رابطه با عملکرد محصول، بسيار مهم است. روش بررسي: اين تحقيق در دو آزمايش جداگانه اما همزمان، يکي در خاک غيرشور (آزمايش اول) و ديگري در خاک شور (آزمايش دوم) انجام شد. در هر دو آزمايش، تيمارهاي آب شامل مقادير آب در فواصل دو متري عمود بر خط پاشش بود، به طوري که 5 تيمار در فواصل 2، 4، 6، 8 و 10 متري از طرفين خط پاشش و در سه تکرار (در مجموع 30 کرت آزمايشي) ايجاد شد. براي حذف اثر جزئي شيب احتمالي در دو طرف خط پاشش و امکان مقايسه بهتر، 5 تيمار با فواصل ذکر شده در سمت راست و 5 تيمار با فواصل يکسان در سمت چپ خط پاشش قرار داده شدند. براي جوانهزني بذر و رشد يکنواخت نهالها، دو آبياري اول به روش سطحي در شرايط کنترلشده رطوبت خاک و مقدار آب آبياري انجام شد. نتايج و بحث: نتايج عملکرد دانه گندم در تيمارهاي مختلف آبياري نشان داد که اگرچه با کاهش مقدار آب آبياري (فاصله از خط پاشش) ميزان عملکرد دانه کاهش يافت، اما از نظر آماري تفاوت معنيداري بين تيمارهاي اول و دوم از اين نظر وجود نداشت. از طرف ديگر، ميزان آب مصرفي در تيمار 1، 32 درصد بيشتر از تيمار 5 بود که منجر به افزايش عملکرد دانه گندم تا 5/48 درصد شد. ضمناً، ميزان آب مصرفي در تيمار ۱، 8/13درصد بيشتر از تيمار ۳ بود که در وسط فاصله کرتها از خط پاشش آب قرار داشت و ميزان محصول حدود ۱۷ درصد بيشتر از تيمار ۳ بود. در نمودار برازش تابع توليد آب-عملکرد گندم، رابطه بين ميزان آب آبياري و عملکرد گندم يک همبستگي مثبت و معنيدار (r=0.891) است. به اين معني که با افزايش مقدار آب، عملکرد محصول افزايش مييابد. از آنجا که اين افزايش نميتواند تا بينهايت ادامه يابد، برازش تابع توليد آب-عملکرد گندم به شکل سهمي (شکل ۴) نيز انجام شد. با اين حال، تيمارهاي اول و دوم که به ترتيب ۴۲۷۰ و ۳۹۸۰ متر مکعب آب در هکتار مصرف کردند، تفاوت معنيداري در توليد دانه گندم نداشتند. البته در اين ميزان مصرف آب، عملکردي معادل ۴۲۹۶ کيلوگرم در هکتار به دست آمد که حدود ۶۰۰ کيلوگرم در هکتار (14 درصد) کمتر از حداکثر عملکرد مورد انتظار از منحني (۴۹۲۵ کيلوگرم در هکتار) است. منحني تابع عملکرد آب در آزمايش دوم نشان ميدهد که براي دستيابي به بالاترين راندمان مصرف آب (1/1 کيلوگرم در متر مکعب)، بايد حجمي معادل ۳۹۰۰ متر مکعب در هکتار مصرف شود. با اين ميزان مصرف آب، عملکرد محصول به ۴۲۸۳ کيلوگرم در هکتار خواهد رسيد. نتيجهگيري: با توجه به کمبود منابع آب موجود و کاهش فزاينده آن در آينده، ميزان مصرف آب براي توليد محصولات کشاورزي بايد با عملکرد محصول مرتبط باشد. بنابراين، بر اساس نتايج آزمايش اول، براي دستيابي به بالاترين راندمان مصرف آب، مصرف ۴۳۰۰ متر مکعب آب در هکتار ضروري است، در حالي که براي دستيابي به حداکثر عملکرد، بايد ۵۴۵۰ متر مکعب آب در هکتار مصرف شود. از طرف ديگر، در شرايط خاک شور، با افزايش ۵ درصد آب، عملکرد نسبت به تيمار ۱، ۲۰ درصد افزايش مييابد.
