مطالعه تطبیقی مؤلفههای دگردیسی و همگامسازی تراژدی و کمدی در گروتسک با تمرکز بر درامهای معاصر ایرانی «مرگ عنکبوت» اثر ایرج زهری و «پرسشنامه» اثر ابراهیم مکی
نویسندگان
1 استادیار، گروه هنر، دانشکدهی عمران، معماری و هنر، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
2 دانشجوی دکتری، گروه هنر، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
3 دانشیار، گروه هنر، دانشکدۀ هنر، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران (نویسنده مسئول).
doi
10.82458/jss.2025.1209139چکیده
گروتسک به عنوان شیوهای بیانی در هنر دراماتیک، تلفیقی از ترس، طنز، اغراق و دگردیسی است که با عبور از مرزهای واقعیت، تناقضها، بحرانها و ناهنجاریهای جهان مدرن را در ساختاری چندلایه و پیچیده به چالش میکشد. این شیوه که برخاسته از تجربه زیسته بشر در دوران پس از جنگها، سرکوبها و فروپاشی ارزشهای سنتی است، بستری فراهم میآورد تا درامنویسان دغدغههای روانی، اجتماعی و فرهنگی خویش را در قالبی چند وجهی بیان کنند. از منظر نظری، این پژوهش بر آرای میخائیل باختین و هارولد بلوم استوار است؛ باختین گروتسک را همچون کارناوالی ادبی میبیند که ناهماهنگی و فروپاشی معنا را در بطن خود حمل میکند و بلوم آن را شیوهای انتقادی برای آشکار ساختن اضطرابهای عمیق فرهنگی و هویتی میداند. بر این اساس، پژوهش حاضر به مطالعه تطبیقی سه مؤلفه دگردیسی، همگامسازی تراژدی و کمدی در دو درام معاصر ایرانی «مرگ عنکبوت» نوشته ایرج زهری و «پرسشنامه» اثر ابراهیم مکی میپردازد. پرسش اصلی تحقیق این است که چگونه این دو مؤلفه در چارچوب گروتسک، ابعاد متضاد و چندگانه زیست انسان معاصر را در بستر این آثار نمایشی تشریح میکنند. پژوهش حاضر از نوع بنیادی است و با روش توصیفیـ تحلیلی، مبتنی بر نمونهکاوی از نمایشنامهها و بررسی منابع کتابخانهای، به انجام رسیده است. یافتههای تحقیق نشان میدهد که در هر دو درام، با بهرهگیری از زبان طنزآمیز، پیچیدگیهای وجودی شخصیتها در مواجهه با هراس، هویت و سقوط برجسته شدهاند. همچنین این پژوهش تأکید مینماید که بهرهگیری خلاقانه از گروتسک میتواند به ارتقاء کیفی درامنویسی در ایران کمک کرده و راهی برای عبور از قالبهای سطحی طنز به سوی نگاهی عمیقتر و اندیشهورزتر در درام معاصر فراهم آورد.
