قلعه توس نوذر دژی ناشناخته از اسماعیلیان در کوه خرازان شهرستان تفرش
نویسندگان
1 دکتری باستانشناسی؛ پژوهشگر مستقل.
doi
https://doi.org/10.71794/peb.2024.1127120چکیده
قلعه توس نوذر بر روی برونزدی صخرهای در میانه درهای به نام برف چال که در جهت شمالی جنوبی کشیده شده در دهستان خرازان و بر مسیر راه تفرش به ساوه مکانیابی و ساخته شده است. به گمان علت و چرایی ایجاد قلعه توس نوذر در ادوار مختلف تاریخی و بعد آن را بایستی در وضعیت جغرافیایی و اجتماعی این منطقه جستجو کرد. این قلعه و پیرامون آن برای دستیابی به اطلاعات صورت پیمایشی بررسی شد. قلعه توس نوذر دارای دو بخش اصلی یعنی ارگ که در بخش فوقانی برونزد صخرهای ایجاد شده و بهسختی قابل دسترس است. این بخش قلعه که ارگ اصلی قلعه روی آن بنا شده شامل اتاقهای متعددی است، از مصالح لاشهسنگ و گچ نیمکوب و آجر ساخته شدهاند. بهعلت کمبود سطح قابل استفاده این بخش دارای بافت معماری فشردهای است و سازندگان و معماران برای بسترسازی و ایجاد فضاها ناچار بوده اند ابتدا با ساختوسازهایی شیب قسمت فوقانی صخره را گرفته و سپس بر روی آنها فضاهای مورد نظر را ایجاد کنند. در قسمت جنوبی در بستر صخرهای چند مخزن و آبانبار مستطیلی شکل در جهت شمالی جنوبی ایجاد شده است. بخش پائین دست شامل دامنههای برونزد صخرهای است که در برگیرنده بناهای ساکنان عادی و دیگر تأسیسات مربوط به این بخش قلعه است. این قلعه بر اساس دادههای باستانشناسی در دوره اشکانیان بنیاد گذاشته شده و در دوره ساسانیان همچنان مورد استفاده بوده است. در دوره اسماعیلیان این قلعه با توجه به موقعیت خاص آن دوباره مورد توجه و بازسازی قرار میگیرد. در معماری و ساخت این این قلعه تمامی شاخصههایی که در ساخت و مکانیابی قلعههای اسماعیلی که در مناطق دیگر ایجاد شدهاند، به کار گرفته شده است. دادههای سطحی نیز نشان دهنده استفاده و حیات این قلعه در دوره تاریخی و همچنین حضور آغازین اسماعیلیان تا پایان آنها و انهدام قلعه توسط مغولان است. بنابراین، در این مقاله ضمن ارائه مقدمهای، به متون تاریخی و همچنین توصیف و تحلیل قلعه توس نوذر و دادههای بهدست آمده از آن پرداخته شده است.
