فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

دژشهر سمیران شامل بقایای یک قلعه و شماری مقابر و مکان‌های پراکنده واقع بر تپه‌های پیرامون آن است که در حاشیۀ رودخانۀ قزل‌اوزن، در بخش طارم سفلی قرار دارد. پس از ساخت و آبگیری سد منجیل در اوایل دهۀ چهل شمسی، دسترسی به این مجموعه با اختلال مواجه شد و در زمرۀ محوطه‌های باستانی در معرض خطر تخریب قرار گرفت. پژوهش حاضر به شیوه‌ای تحلیلی و بر پایۀ داده‌های حاصل از بررسی‌های میدانی، همراه با اطلاعات استخراج‌شده از متون تاریخی انجام شده است. هدف این پژوهش، که پرسش‌های مطرح‌شده نیز در همین راستا شکل گرفته‌اند، شناسایی دوره‌های استقراری دژشهر سمیران پس از اسلام بر اساس مواد فرهنگی باستان‌شناختی، عمدتاً گونه‌شناسی قطعات سفال، و مقایسۀ نتایج به‌دست‌آمده با اطلاعات مندرج در متون تاریخی پیرامون دوره یا دوره‌های حیات این شهر است. برای دستیابی به اهداف پژوهش، ضمن پیمایش سطح محوطه، سفال‌های ۱۸ منطقۀ مختلف در مجموعۀ دژشهر سمیران گردآوری، طراحی و عکاسی شده و بر اساس نوع و ویژگی‌های سفال، این قطعات تقسیم‌بندی و گاهنگاری شده‌اند. بر این اساس، شاخص‌ترین انواع سفال‌های مجموعۀ سمیران شامل سفال‌های زرین‌فام، کوباچه، سلادن، آبی‌وسفید، اسگرافیاتو و سفال با لعاب لاجوردی است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که سفال‌های مجموعۀ سمیران عمدتاً به قرون چهارم تا هشتم دورۀ اسلامی تعلق دارند که از این حیث، تا حد زیادی با اطلاعات مندرج در متون دورۀ اسلامی دربارهٔ دورۀ شکوفایی و آبادانی دژشهر سمیران همخوانی دارد. بااین‌حال، برخلاف اطلاعات نسبتاً مبهم متون تاریخی، شواهد باستان‌شناسی موجود حاکی از تداوم استفاده از بخش مرکزی دژشهر سمیران در عصر تیموری و صفوی است. در مجموع، تلفیق شواهد باستان‌شناسی و تاریخی بیانگر رونق و گسترش دژشهر سمیران در قرون نخستین و میانی دورۀ اسلامی، به‌ویژه در دوران زمامداری مسافریان، سلجوقیان و ایلخانان مغول است. در دورۀ تیموری و صفوی، با وجود اهمیت دژ سمیران، این شهر از رونق گذشته فاصله گرفته و سپس به‌تدریج در ورطۀ اضمحلال و فراموشی فرو رفته است.