فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

در تاریخ شهرسازی ایران، دوره اشکانی نقطه‌ای تکوینی و الگویی فضایی مستقل است که میان نظام تشریفاتی–شاهی هخامنشی و ساختار آیینی–تمرکزگرای ساسانی قرار می‌گیرد. هدف اصلی این پژوهش، شناخت عمیق فرم‌های شهری ایران در دوره اشکانی از طریق تحلیل ابعاد شناخت با رویکرد بینامتنی و بررسی نمود این ابعاد در فرم شهری است. در راستای شناخت جامع شهرسازی این دوره، در ابتدا به واکاوی گفتمان فضایی دوره‌های هخامنشی و سلوکی به‌عنوان پیش‌متن دوره اشکانی پرداخته شده است. سپس، ابعاد شناخت دوره اشکانی به‌عنوان متن شهرسازی تحلیل و در نهایت فرم شهرسازی دوره ساسانی به‌عنوان پسامتن بررسی شده است. پژوهش حاضر از نوع کیفی و بر پایه روش تحلیل بینامتنی است و با اتکا بر ابعاد شناخت حاصل از داده‌های باستان‌شناسی و پلان‌های شهری، به بازخوانی چگونگی شکل‌گیری نظام شهری این دوره می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که شهرهای اشکانی، برخلاف الگوی کاخ‌محور پیشین، بر اساس چندکانونی بودن، عملکردگرایی و ترکیب کاربری‌ها سازمان یافته‌اند. نقش جاده ابریشم به‌عنوان شریان اصلی تمدنی، در پیوند فضایی این شهرها با شبکه بین‌المللی، نقشی کلیدی ایفا کرده است. در مجموع، شهرسازی اشکانی الگویی بومی و پویا و نقطه زایش اندیشه فضایی تلفیقی و زمینه‌مند محسوب می‌شود؛ الگویی که نه تقلیدی صرف از پیشینیان است و نه گسستی کامل، بلکه تداومی خلاق در منظومه شهر ایرانی به شمار می‌آید. دوره اشکانی در تطور شهرسازی ایرانی، نقشی کلیدی در گذار از ساختارهای سلطنت‌محور و مرکزگرای هخامنشی به الگوهای فضایی بومی، چندمرکزی و عملکردگرا ایفا کرده است. با اتکا به رویکرد بینامتنیت، ساختار فضایی این دوره نه‌تنها به‌مثابه حلقه واسط میان پیش‌متن هخامنشی–سلوکی و پسامتن ساسانی عمل کرده، بلکه بازآفرینی خلاقی از فرم، معنا و کارکرد را در کالبد شهر رقم زده است. نمودهای فرمی چون چیدمان مدور، سازمان ارگانیک و لایه‌بندی عملکردی، گواهی بر شکل‌گیری گفتمانی نو در شهرسازی ایران پیش از اسلام هستند.