فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

بازنمایی دیو در نگارگری ایرانی، به‌ویژه در آثار نگارگران دوره صفوی، بازتابی از تلفیق اسطوره، تخیل و جهان‌بینی فرهنگی دوران است. در این میان، سلطان محمد نگارگر، به‌عنوان یکی از چهره‌های شاخص مکتب دوم تبریز، تصویرگری دیو را از سطح تکرار روایت‌های بصری گذشته فراتر برده و به بازآفرینی خلاقانه‌ای از این موجودات اسطوره‌ای دست زده است. مقاله حاضر با هدف تحلیل ساختار بصری و مفهومی بازنمایی دیو در آثار سلطان محمد، به این پرسش پاسخ می‌دهد که ویژگی‌های تصویری دیوها در آثار وی چگونه با لایه‌های اسطوره‌ای، زیبایی‌شناختی و گاه عرفانی گره خورده‌اند. این پژوهش با روش توصیفی‌تحلیلی و با تکیه بر منابع کتابخانه‌ای و نمونه‌نگاری از نگاره‌های شاهنامه تهماسبی انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که دیوها در آثار سلطان محمد واجد فرم‌هایی ترکیبی، آناتومی‌های اغراق‌آمیز، رنگ‌پردازی‌های نمادین و حرکاتی پویای انسانی‌اند؛ عناصری که در کنار طنز، خشونت، و فانتزی، دلالت‌های چندلایه‌ای از نگرش نگارگر به مفهوم شر، تقابل نیروهای متافیزیکی و خیال‌پردازی تصویری ارائه می‌دهند. این بازنمایی نه‌تنها جنبه‌ای تزئینی یا داستان‌پردازانه، بلکه بُعدی اندیشمندانه و خلاق در پیوند سنت و نوآوری در نگارگری صفوی دارد.